Valkostur
Orðið valkostur er í orðabók Marðar, en ekki þar með sagt að þetta sé gott orð. Valkostur er einkennileg tvítekning, nánari merking þess er eiginlega valval eða möguleikamöguleiki. Val er það að eiga um eitthvað að velja og kostur er möguleiki sem hægt er að velja, enda er orðið kostur náskylt orðinu að kjósa. Það er til orðtak að eiga nokkurra kosta völ, þ.e. að eiga um nokkra kosti að velja. Hins vegar var sagt í útvarpinu um daginn að eiga þriggja valkosta völ. Þá er komið þrisvar val þar sem einu sinni er nóg. 30. sept. 2005
Við ramman reið að draga
Ég hef áður sagt að fólk eigi ekki að nota orðtök eða málshætti sem það skilur ekki. Orðtakið að eiga við ramman reip að draga er úr fornu máli. Merking þess er að eiga erfitt uppdráttar eða eiga mæta ofjarli sínum. Lítum á hvernig þetta er hugsað upphaflega: Orðið reip er sama og reipi, þ.e. svert band eða kaðall. Að draga reip/reipi er hér að toga í eða togast á um reipi. Það heitir á íslensku reiptog (að vísu er nýverið farið að kalla það reipitog). Rammur þýðir sterkur. Rammur er lýsingarorð og í þessu sambandi er burt fallið orð, sem það hefði átt að standa með. Þarna hefði átt að standa ramman mann, þ.e. sterkan mann. Eiga merki hér eiginlega að eiga að gera eitthvað, þ.e. þurfa eða verða. Ef við tökum þetta saman þá er þetta á þá leið að þurfa að togast á um reipi við sterkan mann, fara í reiptog við einhvern sem er sterkur, trúlega sterkari en maður sjálfur. Það skýtur því rammskökku við að segja, eins og sagt var í útvarpinu um daginn: „Þar er við rammara reip að draga.“ Þarna er sá misskilningur að þetta reip sé mismunandi rammt eftir atvikum. Það er bara alls ekki rétt. Því endurtek ég: Notið ekki orðtök sem þið skiljið ekki. 30. sept. 2005
Norðurvegur
Jóhann Ólafur sendi mér svolitla ádrepu um beygingu á orðinu vegur. Ég hef reyndar fjallað um hana nokkrum sinnum áður hér í mannamálinu. Jóhann segir frá því að í fréttum RÚV hafi verið fjallað talsvert um fyrirtæki nokkurt sem heitir Norðurvegur ehf. Þar hafi Andri Teitsson aftur og aftur verið kallaður stjórnarmaður Norðurvegs! Meira að segja gamalkunnir og reyndir fréttahaukar hafi sagt þetta. Vegur er í eignarfalli vegar. Andri er stjórnarmaður Norðurvegar. Að vísu er beygingin vegs til, en hún kemur að ég held ekki fyrir nema í nokkrum samsettum orðum eins og vegsauki, sjávarútvegsráðherra og orðasamböndum eins og hefja einhvern til vegs o.s.frv. Hins vegar segjum við hins vegar en ekki hins vegs. 27. sept. 2005
Sláturtíð og vertíð
Sláturtíð er tíminn þegar fé er slátrað. Það er jafnan á haustin, þótt búskaparhagir hafi breyst og búfénaði sé nú slátrað á ýmsum öðrum tíma. Það breytið því ekki að sláturtíð er tími slátrunar. Vertíð er tímabil í útgerðinni, ver er útróðrarstaður, veiðistöð. Haustvertíð er samkvæmt gamalli hefð frá 29. september fram til jóla, Vetrarvertíð hefst jafnan á kyndilmessu, 2. febrúar og stendur fram á lokadag, 11. maí. Þessar dagsetningar hafa þó trúlega breyst með breyttu fyrirkomulagi á fiskveiðum. En vertíð er hvað sem öðru líður sá tími þegar fólk er í verinu, við sjóróðra og fiskvinnu. Það er óttaleg villa þegar talað er um sláturvertíð. Þarna er blandað saman tvennu ólíku, slátrun búfjár og fiskveiðum og verkun. Enn vitlausara er að tala um jólavertíð eða jólabókavertíð, það hef ég líka heyrt um kauptíðina á aðventu. Rétt væri að lagfæra þetta. 24. sept. 2005
Að sjá eftir einhverju
Í Fréttablaðinu í dag er sagt að Guðjón Þórðarson sjái á eftir einhverjum leikmanni. Efni fréttarinnar er þó alls ekki þess eðlis að hann sjái á eftir honum, heldur að hann sjái eftir honum og það geri félagar hans líka. Að sjá á eftir einhverjum er að horfa á hann fara burtu, sjá hann hverfa. Að sjá eftir einhverjum er að sakna hans og sjá eftir einhverju er að iðrast þess. Þetta litla á skiptir svona miklu máli. 20. sept. 2005
Með
Stundum er sagt að einhver komi hingað eða þangað ásamt með einhverjum öðrum. Þetta er dálítið undarlegt vegna þess að ásamt þýðir með. Þarna er tvítekið - alveg eins og sagt væri: Ég kom hingað með með þér, eða: Ég kom hingað ásamt ásamt þér. Það dytti auðvitað engum í hug að segja. 20. sept. 2005
Að stytta sér aldur
Því miður verður svo oft að einhverjir verða svo leiðir á lífinu að þeir binda enda á það. Um það er hægt að tala með mörgu móti:
Að binda enda á líf sitt.
Að stytta sér aldur.
Að fyrirfara sér.
Að farga sér.
Að ráða sér bana.
Að svipta sig lífi.
Allt er þetta góð og gild íslenska. Hitt er ekki góð og gild íslenska að segja, eins og nú er í tísku, að einhver hafi tekið sitt eigið líf. Þetta er sjálfsagt orðabókarþýðing á enska orðtakinu to take one's own life. Mig minnir að ég hafi líka séð á dönsku at tage sit eget liv. Svona er hins vegar ekki sagt á sæmilegri íslensku. 17. sept. 2005
Íþróttamál
Talsvert hefur verið rætt um málfar íþróttafréttamanna, sem í sannleika sagt er oft skrautlegt. Ýmislegt af skringilegheitum í málfari þeirra hefur stundum verið reynt að afsaka með því að mönnum verði á í hita leiksins, en það er í sjálfu sér engin afsökun. Enn verra er þó þegar engin afsökun er til. Baldur Guðmundsson benti mér á grein á fótboltavefnum fotbolti.net. Ég veit ekki á hvers vegum hann er, en sá sem hér ritar er titlaður framkvæmdastjóri. Ég treysti mér ekki til að benda á allt sem hér er að. Einfaldara og fljótlegra væri að skrifa fréttina að nýju og þá á mannamáli. Svona er hún:
fös 16.sep 2005 07:49 haflidi@fotbolti.net
Kim Milton Nielsen stendur við rauða spjald Rooney
Dómarinn Kim Milton Nielsen hélt því fram í gær að hann hafi haft á réttu að standa er hann rak Wayne Rooney af velli fyrir að klappa upp við andlitið á sér í leik Manchester United og Villareal í Meistaradeildinni í fyrrakvöld.
Nielsen gaf Rooney gula spjaldið fyrir tæklingu og Rooney svaraði spjaldinu með því að reka hendurnar upp við andlit Nielsen og klappa. Fyrir það fékk hann rauða spjaldið.
,,Jafnvel kaldhæðni er ekki leyfð, dómarinn getur ekki tekið því," sagði Nielsen í gær.
,,Ef þú getur komið í veg fyrir það, þá er það mikilvægast. Þetta fer eftir kringumstæðum, hvort leikmanninum var ögrað fyrir atvikið. Í sumum kringumstæðum geturðu komið í veg fyrir það, eða ekki."
,,Þegar það er nauðsynlegt að reka leikmann af velli þá færðu virðingu annarra fyrir ákvörðuninni, en besti leikur fyrir ´domara væri að hafa engin spjöld."
Að lokum sagði Nielsen að Rooney fái enga sérstaka meðverð næst þegar þeir mætast í framtíðinnni.
,,Þú byrjar alltaf á núlli í nýjum leik. Þú getur ekki gefið látið þetta bitna á honum í framtíðinni."
Þetta nær ekki nokkurri átt. Þetta er svo vitlaust að það er varla hægt að hafa það sem gamanmál. Ég fylgist ekki með fótbolta og les ekki þennan fótboltavef, en ég vona að allir ritstjórar og fréttaritarar sem svo eru titlaðir á síðunni séu skárri höfundar en hér má sjá. 17. sept. 2005 Feitur
Sami útvarpsmaður er í sama þætti að tala um hljómsveit erlendra systkina sem eru, að því hann segir: „...svona þykk, í góðum holdum.“ Þetta hefur á íslensku verið kallað að vera feitur. Á ensku heitir það thick, á dönsku er það tyk og á þýsku dick. Það er gott að kunna eitthvað í erlendum málum ástæðulaust að sletta svona kjánalega. 17. sept. 2005
Hennát
Núna á laugardagsmorgni er dagskrárgerðarmaður að tala við afgreiðslumann í bókabúð. Hann hefur þennan formála að spurningu: „En bókabúðin, hún er svona hennát þar sem fólk hittist til að bera saman bækur sínar og svoleiðis...“ Ég veit ekki hvað hennát er og finn það hvergi í orðabókum íslenskum. Og sami útvarpsmaður endurtók þetta og sagði: „Þetta er svona hennát og þarna koma rithöfundar og...“ 17. sept. 2005 Réttarstaða sakbornings
Ég á erfitt með að sætta mig við það tískufyrirbæri sem hugsanlega er tekið úr máli lögfræðinnar og sífellt er stagast á í útvarpi síðustu vikurnar. Þetta er þegar einhver er grunaður um eitthvert misferli, þá er varla sagt frá því nú orðið á annan hátt en að segja að hann sé með réttarstöðu sakbornings og jafnvel með réttarstöðu grunaðs manns. Vera má að lögmenn haldi að þetta sé gott og nákvæmt mál en þetta er óttalega kauðaleg klisja og að minnsta kosti finnst mér það ekki gott mannamál. 17. sept. 2005
Að eiga eitthvað skilið
Þú átt ekkert gott skilið. Þú átt skilið strangan dóm. Þú átt skilið refsingu. Þú átt skilið fangelsi. Þú átt eitthvað skilið, hvers kyns sem það kann að vera. Því hef ég að minnsta kosti ævinlega vanist. Þess vegna veit ég ekki hvaðan á mig stendur veðrið þegar sagt er: Þú átt þakkir skildar. Af hverju skildar? Ekki segir maður: Þú átt refsingu skilda! Þú átt dóm skilinn! Það hef ég að minnsta kosti aldrei heyrt. Þess vegna þykir mér heppilegra að segja: Þú átt skilið þakkir fyrir það góða sem þú hefur gert. 17. sept. 2005
Að úthýsa einhverjum
Þórir Jónsson fletti Morgunblaðinu á fimmtudaginn og honum varð svipað og mér. Þórir: „Í morgun vakti athygli mér óskiljanleg fyrirsögn: „Barcelona heitasti staðurinn í úthýsingu“ og undirfyrirsögn: „Fyrirtæki í Evrópu úthýsa verkefnum á hinum ýmsum sviðum í auknum mæli og um fimmtíu þúsund manns starfa nú í þessum geira í álfunni.“ Svo mörg voru þau orð. Vissulega getur orðið ansi hlýtt í Barcelona á Spáni, það hef ég sjálfur reynt, en varla er átt við það hér. Hér mun átt við að staðurinn sé vinsæll fyrir það sem um er rætt. Það er náttúrulega merkingarlaust bull þegar talað er um að úthýsa verkefnum á hinum ýmsu sviðum í auknum mæli. Þetta segir ekki neitt. Það bætir ekkert þó að þessi ýmsu verkefni séu skömmu síðar kölluð þessi geiri. Þetta er einfaldlega illa skrifaður texti. 17. sept. 2005
En snúum okkur að sögninni að úthýsa. Hún er gömul og gegn í íslensku, en hún felur í sér neikvæða merkingu. Ef einhverjum er úthýst er honum neitað um húsaskjól, hrakinn út á gaddinn, rekinn í burtu. Þess vegna er dálítið óheppilegt að taka þessa sögn, að úthýsa, og nota hana um það að flytja eitthvað í annað hús öllum til þæginda, að fela utan að komandi aðila að sjá um einhverja þjónustu, sem áður hefur verið innan húss. Það er líka málfátækt að þrástagast á nafnorðasambandinu úthýsing verkefna í stað þess að segja á mannamáli hvað verið er að gera. 17. sept. 2005 Athyglivert eða athyglisvert
Baldur Guðmundsson ber undir mig orðin athyglisvert og umgegnisvenjur og spyr hvort ekki sé rangt að hafa s í þessum orðum þar sem s komi ekki fyrir í beygingunni. Ég hef áður minnst á þetta mál, og tek hér upp pistil frá árinu 2003, sem ætti að svara þessu:
S eða ekki s
Sumir vanda mál sitt mjög og það er gott. Sumum hættir hins vegar til að vanda sig agnarögn of mikið og láta málfræðireglur stjórna sér óþarflega harðri hendi. Þetta kemur meðal annars fram í samsettum orðum, þar sem í flestum tilfellum þarf að gæta að beygingum. Þarna hefur málið sjálft í sumum tilvikum brugðið inn tengistaf, eins konar lími milli orðhluta, aðallega til að liðka fyrir framburði og það er hið besta mál. Þannig eru til orð eins og leikfimishús og athyglisvert. Allir vitað að eignarfall leikfimi og athygli endar ekki á s-i. Sumir sem kunna þessa reglu leiðrétta þetta og segja leikfimihús og athyglivert. Það er út af fyrir sig í besta lagi, en samt óþarfa hreintrú á málfræði, því leikfimishús og athyglisvert er jafngóð og örugglega ekki verri íslenska. S-ið er þarna tengistafur eða bandstafur, til þess eins að binda orðin saman og gera þau lipur í munni. 22. febrúar 2003
Ég get bætt því við að ég var kominn í menntaskóla þegar ég heyrði fyrst vangaveltur um þessi orð og þeir sem hafa notað orðin s-laus í mínum eyrum eru eingöngu fólk sem hefur talsvert mikið velt fyrir sér málfræði. Það má sem sé segja að það sé málfræðilega rétt að hafa ekki s í orðunum en bandstafurinn s er afar landlægur og flestum tamara að nota hann. Þess vegna getum við sagt að hér séu tvö jafnrétt atriði. 17. sept. 2005
Margt fólk
Það er með ólíkindum hve langt sumir menn ganga í því að flækja það sem einfalt er. Formaður Knattspyrnusambandsins lét sér ekki nægja minna en að tala um að ná hámarkamagni í áhorfendum þegar hann var að tala um að fá fleiri áhorfendur. Hvernig ætli sé talað um flókin knattspyrnufræði? 14. sept. 2005
Útilega, ítrekun
Mig langar til að ítreka það sem ég hef áður bent á, að sú ferðamennska sem er í því fólgin að fara að heiman og búa í tjaldi eða við sambærileg skilyrði dregur nefn sitt af því að liggja úti, nefnilega útilega (úti + lega). Það er alger misskilningur, en því miður býsna algengur, að þetta heiti útileiga. Hér er ekki verið að leigja neitt heldur liggja, eins og áður sagði. 11. sept. 2005
Á þessum tímapunkti
Núna (á þessum tímapunkti!!!) er mjög algengt og áberandi þegar rætt er við ráðamenn að þeir þrástagist á enskættaða orðatiltækinu á þessum tímapunkti þegar þeir meina einfaldlega núna. Kannski halda þeir að þetta sé flottara, en það er það ekki. 11. sept. 2005
Örtröð
Það er nauðsynlegt að hafa gaman af því sem gert er. Maður þarf ekki alltaf að vera svo alvarlegur að varanlegar hrukkur myndist í andlitinu. Í framhaldi af því sem hér var sagt um orðið bifröð hafa ýmsir félagar mínir lagt orð í belg. Við höfum rætt um að biðröð sé röð sem bíður og hreyfist ekki og bifröð (bif-röð) sé þá röð sem bifast eða mjakast mjög hægt. Brynjólfur lagði til málanna í gær að örtröð væri það röð sem færi mjög, mjög hratt (ört-röð)!!!. Þetta er skemmtilega vitlaust. 11. sept. 2005
Affi Rigga
Hér langt í suðri, sunnan við meginland Evrópu, er mikið land, heil heimsálfa, sem lengi hefur gengið undir nafninu Afríka, stundum skrifað Africa eða Afrique á erlendum málum. Ég skil ekki hvaða forsendur eru fyrir því að kalla þetta mikla land Affi Riggu, eins og sumir fréttamenn gera í útvarpi og sjónvarpi. 8. sept. 2005
Biðröð
Finnur benti mér á myndatexta í Fréttablaðinu um daginn, þar sem stóð: „ Allt að 30 kílómetra langar bifraðir mynduðust á þjóðvegi númer 61 þegar fólk sneri aftur til Jefferson Parish sem er rétt utan við New Orleans." Okkur fannst hugmyndin sniðug, bifröð, er þá röð sem bifast aðeins, silast hægt áfram. Hins vegar held ég að þetta sé klaufaskapur eða prentvilla. 8. sept. 2005
Hringeyjar
Hjalti Einarsson benti á frétt Fréttablaðsins þar sem segir: „ Egill Helgason vill sýna Íslendingum Cyklades-eyjarnar.“ Hann bendir á að þessi eyjaklasi hafi um ár og aldir verið kallaður Hringeyjar á íslensku. 8. sept. 2005
Tlæ nst mér
Ungur drengur var spurður í útvarpinu hvernig honum litist á að takast á við samræmdu prófin í skólanum sínum í vor. Hann svaraði: "Tlæ nst mér." Mjög gott svar og ég býst við að allir sem hlustuðu hafi skilið þetta. Þetta er dæmi um íslenskt mál í nútímanum. Svona tölum við - að minnsta kosti kemur það fyrir að mörg okkar tali svona. Þegar við skrifum orðin eins og við segjum þau trúa margir ekki að íslenska sé þannig. Sumir trúa til dæmis ekki að við segjum Finnbogi með n-um einungis þegar við lesum upp af blaði. Annars segjum við alltaf 5-bogi. Á sama hátt og við segjum sjaldnast komdu heldur kondu eða koddu. Og við segjum oftar gjasu eða digjasu eða digjaððusu eða vertigjaððusu en það sem skrifað er: vert þú ekki að þessu. Íslenska breytist nefnilega miklu meira en við viljum viðurkenna. Við miðum voðalega oft við þá stafsetningu sem hraðfryst var fyrir um það bil 100 árum þegar við höldum því fram að íslenska breytist mjög hægt og lítið. Það er ekki rétt. Málið breytist jafnvel þótt reglur um ritun orða standi í stað. 6. sept. 2005
Grunur leikur á
Núna er sagt dag eftir dag að grunur leiki á um íkveikju. Þetta getur ekki verið rétt. Það er klúðurslegt að nota tvær forsetningar saman með þessu móti. Þarna er sennilega slegið saman tvennur að grunur leiki á einhverju, grunur leiki á að kveikt hafi verið í og hinu að grunur sé um íkveikju, grunur sé um að kveikt hafi verið í. 6. sept. 2005
Aðferð og aðferðafræði
Nú er algengt að heyra setningar eins og: „Við höfum beitt þeirri aðferðafræði…“ eins og sagt var þegar talað var um almannavarnir um daginn. Mér finnst þetta ekki rétt. Við beitum ekki aðferðafræði. Við beitum aðferðum. Aðferðir eru sjálfar gjörðirnar en aðferðafræðin er hins vegar reglan eða hugmyndafræðin að baki aðgerðunum. 6. sept. 2005
Gróður og gróði
Sumir rugla saman gróða (ágóða t.d. af viðskiptum) og gróðri (því sem m.a. vex á jörðinni). Þetta kom meðal annars fram í samtali í útvarpinu fyrir helgina þar sem verið var að tala um að hagnast og sagt að einhver gerði eitthvað í gróðrarskyni. Þetta er ekki rétt hugsað. Að gera eitthvað í gróðaskyni er hins vegar að stefna að því að hagnast á því. Nú má hins vegar segja að eðlilegt sé að ruglast hér þar sem orðin eru af sömu rót. Það sjáum við til dæmis að gróður jarðar er stundum nefndur jarðargróði. En það er annað mál. 4. sept. 2005
Ljósanótt
Ég get ekki skilið hvernig Ríkisútvarpið getur verið þekkt fyrir að hafa að störfum dagskrárgerðarmenn á borð við þann bjálfa sem nú í dag opinberaði að hann kann ekki að beygja einfalt og algengt íslenskt orð eins og nótt. Hann sagði að LJÓSANÓTTSLAGIÐ yrði valið í dag. Það er ábyrgðarhluti þegar fjölmiðlar, ekki síst ríkisfjölmiðlar sem þykjast eiga að gegna sérstöku menningarhlutverki, hafa í þjónustu sinni ómálga starfsfólk. Það einfaldlega má ekki. 3. sept. 2005
Nýr dyravörður í Laugardalshöll
Í Morgunblaðinu er í dag fyrirsögnin: Joe Cocker opnar Laugardagshöllina í kvöld. Ég hélt að hann ætti að syngja þar á tónleikum, vissi ekki að hann væri kominn til standa við dyrnar, opna og loka. Við getum varla notað sögnina að opna um að syngja, jafnvel þótt nú verði tónleikar eftir svolítið hlé þar sem höllin var máluð og sviðinu breytt. Þetta er sennilega útlenska, en á erlendum málum eins og ensku er oft talað um að opna eitt og annað þar sem íslensk málhefð er allt önnur. Kannski vígir Joe Cocker höllina eftir breytingar eða eitthvað slíkt. 1. sept. 2005
Lifandi fólk
Í útvarpinu í gær var sagt að í New Orleans væri áhersla meira lögð á að bjarga lifandi einstaklingum en líkum. Hörmungarnar þarna í Ameríku eru hræðilegar, en ég get ekki ímyndað mér að nokkrum hafi dottið í hug að bjarga líkum. Fréttamenn þurfa að gæta tungu sinnar. 1. sept. 2005
Aðspurður
Oft hefur verið deilt á þá fréttamenn sem segja: „Aðspurður sagði hann að ...“ Enn verra er þegar sagt er, eins og ég heyrði í útvarpi um daginn: „Aðspurður um það hvort hann ...“ Sögnina að spyrja er hægt að nota með forsetningum eins og að og um. Að spyrja einhvern að einhverju og spyrja einhvern um eitthvað. En að aðspyrja einhvern um eitthvað er hrein og klár della. Gísli vinur minn Jónsson benti á sínum tíma á að einnig væri hugsanlegt að segja: „Spurður að því... eða: Spurður um það...“ Langbest tel ég samt að væri að segja: „Þegar hann var spurður um eitthvað – eða að einhverju.“ 1. sept. 2005
Fjórhjól
Fjórhjól eru að verða algeng en þegar talað er um fjórhjóladifið fjórhjól, eins og nú er auglýst, finnst mér það álíka tafs eða tugga og þegar áin í Norðurárdal er kölluð Norðurárdalsá. Það hlýtur að vera hægt að orða þetta betur. 1. sept. 2005
Súnnítar og sítar
Ég hef áratugum saman heyrt talað um súnníta og síta, en nú færist í vöxt að talað sé um súnnía og sjía. Ég skil ekki hvers vegna. 1. sept. 2005
Vagnstjóri
Ég hef áður minnst á að orði vagnstjóri er miklu heppilegra en strætisvagnabílstjóri, enda er ekki til fyrirbærið strætisvagnabíll. Hægt væri að tala um strætisvagnastjóra, en vagnstjóri er miklu liprara og betra. 1. sept. 2005
Að prófa bíl
Það er orðið ótrúlega algengt að bílaumboð bjóði fólki að koma og reynsluaka bílum. Sögnin að reynsluaka er örugglega ný og hún er fullkomleg óþörf. Af hverju er ekki einfaldlega auglýst: Komdu og prófaðu nýja bílinn? 1. sept. 2005 |
