Hvaðan ert þú?
Mjög algengt er að sagt sé: „Ég kem frá Dalvík eða Akureyri eða Patreksfirði eða Eskifirði og jafnvel ég kem frá Mývatnssveit.“ Þetta eru greinileg erlend áhrif í íslensku máli, á ensku er t.d. sagt I come from Wonderland. En á íslensku hefur í mörg hundruð ár verið sagt: „Ég ER frá Akureyri eða Ólafsfirði og svo auðvitað Ég er ÚR Mývatnssveit.“ 30. október 2003

Ég er ekki að ná þessu
Sumir segja: „Ég er ekki alveg að skilja stærðfræðikennarann – Við erum ekki að skilja þetta o.s.frv. Þetta er tískufyrirbæri, kannski komið úr ensku: “I am not quite understanding the math-teacher.” Kannski er þetta eitthvað annað. En það ætti að forðast að segja svona. Við getum sagt:„Ég er að skrifa...“ eða „ég er að ryksuga...“ ef við erum spurð og erum að gera þetta nákvæmlega þá stundina, og jafnvel „Ég er ekki að skrifa á borðið,“ ef kennarinn hastar á mann og segir: Ekki skrifa á borðið!“. „Ég er ekki að ná þessu er bara ekki gott mál, þetta er reyndar vont mál. Á mannamáli er þetta Ég skil þetta ekki - ég næ þessu ekki. 30. október 2003

Smá-, pínu-, all-
Þetta var ekkert smá gaman. Ég er búinn að kynnast henni smá. Ég er pínu feimin. Honum fannst það all skemmtilegt. Margir segja eitthvað þessu líkt, en það er að því leyti óheppilegt að orðin smá og pínu og all eru hér ekki orð sem geta staðið ein og sér. Reyndar eru þetta forskeyti og verða að vera áföst öðrum orðum. Til dæmis smávegis, smálega, pínulítið, allskemmtilegt, allmikið eða eitthvað í þeim dúr. 30. október 2003

Hvaða þeir?
Ég vann í Nettó, var á kassa hjá þeim. Bíðum nú við. Hvaða þeim? Hverjir eru þeir? Nettó er örugglega í eintölu. Við getum ekki sagt þeim. Ekki frekar en ef við segjum Sálin spilaði á ballinu, þeir voru æðislegir. Sálin er ekki þeir. Við megum ekki rugla saman nöfnunum sem við notum og einhverri annarri vitneskju sem ekki kemur fram, eins og að í sálinni séu nokkrir karlmenn. Sálin er aldrei annað en hún og Nettó er það. Naglbítarnir eru þeir, af því að naglbítar er karlkynsorð í fleirtölu. 30. október 2003

Hinir ýmsu
„Ég hlusta á hina ýmsu tónlistarmenn.“ Það bara MÁ EKKI segja hinir ýmsu. Af hverju? Jú, af því að ýmiss er óákveðið fornafn. Hinn er hins vegar ákveðinn greinir sem stendur aðeins með lýsingarorðum. Þá riðu hinar fögru hetjur um hin víðáttumiklu héruð á hinum fagurvöxnu hestum. Ef við mættum segja hinir ýmsu mættum við líka segja hinir öðru, hinir engu, hinir einhverju – en það er nú svo vitlaust að engum dytti það í hug. Ég hlusta á ýmsa tónlistarmenn. 30. október 2003

Þú
Munið að ÞÚ er í íslensku eingöngu notað sem fornafn 2. persónu eintölu og getur ekki þýtt annað en þú = sá sem ég er að tala við hverju sinni. Við megum ekki nota þú eins og það sé óákveðið fornafn í merkingunni einhver. Í dæmum eins og „Það er bara svoleiðis að ef þú ætlar að verða eitthvað þá verðurðu að mennta þig,“ getum við talað svona við einhvern einstakling til að hafa vit fyrir honum, en ef verið er að segja almennt að menntun sé nauðsyn til þess að verða eitthvað má ekki segja svona. Það verður að orða þetta á annan veg. 30. október 2003

Hvenær er eitthvað búið?
„Það er ekki búið að vera neinir tónleikar.“ Þetta er ekki rétt af því að tónleikar eru karlkyn fleirtölu og ef við breytum orðaröðinni og segjum „tónleikar er ekki búið að vera neinir,“ hljótum við að sjá að búið passar ekki. Búið er hvorugkyn og er er eintala. Stundum er sagt: Tónleikar eru búnir – eða ekki búnir – að vera. Samt er alltaf spurning þetta með búið. Hvenær er maður til dæmis búinn að kynnast einhverjum og hvað þýðir þegar sagt er:„Það er búið að vera gaman?“ Er þá gamanið örugglega búið og verður bara leiðinlegt það sem eftir er? 30. október 2003

Kynnast mann eða manni
„Ég er búinn að kynnast fullt af fólki. Ég er búinn að kynnast helling af nýju fólki.“ Þetta er talsvert slæmt. Ef við sleppum búinn, það er annað atriði og nefnt hér næst á undan, lítum þá á sögnina kynnast. Við segjum kynnast þér, kynnast mér, kynnast honum, kynnast henni – það þýðir að sögnin kynnast tekur með sér þágufall. Hvað er þágufallið af hellingur? Beygjum: Hellingur um helling frá hellingi... Æææ. Á maður þá að segja ég er búinn að kynnast hellingi af nýju fólki? Það er ekki hægt. Prófum þá fullt. Fullt um fullt frá fullu... Jæja. Þá getum við sagt Ég er búinn að kynnast fullu af nýju fólki.. Nei. Þetta er ennþá vitlausara. Hvað eigum við þá að gera? ORÐA ÞETTA ÖÐRUVÍSI. Það er ekki alltaf hægt að segja ég er búinn að kynnast. Ekki nema með orðum sem beygjast rétt með sögninni, eins og ég er búinn að kynnast honum ég er búinn að kynnast mörgum o.s.frv. (ef við viljum nota það að vera búinn í slíkum stöðum). Við getum líka sagt ég hef kynnst – á fyrstu vikunum kynntist ég, ég hef eignast kunningja og sjálfsagt eru til 50 mismunandi leiðir betri en að kynnast fullt af. 30. október 2003

Með Mexíkanahatt og kúbanskan vindil
Núna er sagt í útvarpinu að íslenska landsliðið hafi þegið boð um að leika gegn Mexíkóum einhvern tíma á næstunni. Ég fyllist ævinlega jafnmiklum ónotum þegar ég heyri svona lagað, talað um Mexíkóa og Kúbverja, mexíkóska rétti eða kúbverska. Þetta er ljótt mál í mínum eyrum. Það breytir engu þótt frægur málfræðingur og ráðunautur hjá Útvarpinu hafi búið þetta til af sérvisku sinni. Hér voru áratugum saman seldir kúbanskir vindlar og mexíkanskir hattar og talað um Mexíkana og Mexíkanahatt og Kúbumenn voru allt eins kallaðir Kúbanir. Ég mæli með því að hinn gamli vani verði aftur upp tekinn en hin nýja villa aflögð. 28. október 2003

Vonarvölur.
Í þættinum, sem er einn af þeim sem ekki er smekkur fyrir að kalla íslensku nafni og heitir eins og í Ameríku, Idol, varð öðrum stjórnandanum áðan á að segja eitthvað á þá leið við hlustendur þegar hann kynnti næstu keppendur: „þá eru þeir á ykkar vonarvöl.“ Sko. Vonarvölur er gamalt og gott orð. Völur er stafur og völvan, spákona fornra tíma, var kennd við galdrastaf sinn. Von merkir hér að vænta gjafa frá öðrum. Vonarvölur er nefnilega betlistafur. Að vera kominn á vonarvöl er að vera orðinn bláfátækur og þurfa að betla sér til framfærslu. Ég býst hins vegar við að blessaður drengurinn hafi ætlað að segja allt annað en að keppendur lendi á betlistaf hlustenda. Trúlega hefur hann átt við að næstu keppendur ættu allt sitt undir því að hlustendur veldu þá til að fá að halda áfram keppni. Það er ótrúlegt hvað maður getur verið óheppinn ef maður er ekki nógu vel að sér. 24. október 2003

Hurðir
Það fer um mig ónotakennd þegar ég heyri talað um hurðar: Svo hafið þið látið sprautulakka hurðarnar, segir Vala Matt til dæmis. Í mínum orðabókum er fleirtala orðsins hurð eins og ég lærði hana upphaflega, hurðir, hurðirnar. 21. október 2003

Að fífla
Mér finnst ansi ljótt þegar fatabúð á Akureyri auglýsir Láttu ekki fífla þig. Jafnvel þótt finna megi dæmi um sögnina að fífla einhvern í sakleysislegri merkingu er hún oftast andstyggileg. Það er óþarfi að höfða til vafasamra þátta í auglýsingum um klæðisbút á kroppinn. 20. október 2003

Með trukki
Mér finnst fínn orðaleikur í auglýsingunni hjá Landflutningum: Tökum það með trukki. 20. október 2003

Óskýrmæli í auglýsingu
Í einhverri kaffiauglýsingu er hvort tveggja talað um svefniherbergi, þegar á að segja svefnherbergi og babindon, þegar átt er við badminton. Það þarf ekki síst að tala skýrt í auglýsingum. 19. október 2003

Íslandsnaut
Mér krossbrá þegar ég sá opnuauglýsingu í Fréttablaðinu í dag, þar sem auglýst er Íslandsnaut, sem sagt er vera nýtt vörumerki í nautakjöti (Hvað ætli það heiti á mannamáli sem hér er kallað nýtt vörumerki í nautakjöti) og til að kóróna asnaskapinn lætur Auglýsingastofan FÍTON sig hafa það að segja Framleitt af: Ferskar kjötvörur. Þetta er jafnvitlaust og jafnmikil afbökun á mannamáli og sagt væri: Þetta er keypt í Húsasmiðjan og sent til Siglufjörður með bíll frá Landflutningar. Ég skora á Ferskar kjötvörur, Hagkaup og Bónus að láta gera auglýsingar á almennilegu og skiljanlegu máli. 17. október 2003

Persónulega
Ég man ekki hvort ég var búinn að skrifa pistil um orðið persónulega, eitthvert mesta óþarfaorð í íslensku máli sem veður yfir af og til eins og hver önnur umgangspest. Ef ég á að segja hvað ég held persónulega... Persónulega finnst mér að... Það er persónuleg skoðun mín... og þannig mætti lengi telja. En hvað er að þessu? Jú, hugsið aðeins. Getur manni fundist eitthvað ópersónulega? Væri eitthvert vit í að segja: Ef ég á að segja hvað ég held ópersónulega...? Nei. Það dytti engum heilvita manni í hug. Til hvers er þá þetta persónulega? Í íslensku er það merkingarlaust bull. Það er ekki til neins. Ef við segjum mér finnst eða ég held eða ég tel eða ég álít eða það er skoðun mín, þá er það persónulegt og hvorki þarf né á að taka það fram. 17. október 2003

Í heild
Björn Ingólfsson bendir mér á þann sið sem orðinn er algengur, að tala um að eitthvað sé gert eða flutt eða sýnt í heild sinni. Hann tiltekur þessi dæmi úr útvarpinu síðustu daga: „...má endurskoða skólakerfið í heild sinni. (Hvers vegna ekki allt?) Tölvupóst útvarpsstjóra er hægt að lesa í heild sinni á ruv.is. (Hver vegna ekki allan?) Þessir tónleikar verða fluttir í heild sinni...“ Björn bendir réttilega á að auk þess sem heppilegra sé að tala um allt skólakerfið og allan tölvupóstinn mætti, til dæmis ef flytja ætti heila tónleika, segja að þeir væru fluttir í heild, en tæplega í heild sinni. Af hverju? Meðal annars af því að það væri fjandakornið ekki hægt að flytja neitt eða sýna neitt í heild neins annars, er það? Eignarfornafninu sinn er þarna algerlega ofaukið. Þakka Birni þessa góðu ábendingu. 17. október 2003

Ekkert sparað
Svolítill misskilningur, sem heyrist ansi oft, þegar sagt er um eitthvað sem vel er gert að þar sé engu til sparað. Þetta samsvarar því að sagt væri sparaðu peningunum þínum, sem er auðvitað tóm della. Sögnin spara tekur ekki með sér þágufall heldur þolfall. Sennilega er hér samsláttur tveggja orðtaka. Sagt er að miklu eða engu sé til kostað, að kosta einhverju til í merkingunni að verja fé til einhvers. Hitt er að spara eitthvað. Við segjum: hér er miklu til kostað – eða: hér er ekkert sparað. Það er aldeilis óþarft að segja til sparað, það held ég að sé líka tekið óvart úr hinu, til kostað. Til er orðið tilkostnaður en ekki tilsparnaður. 17. október 2003

Meira enskusnobb
Þakka Hjörvari Péturssyni fyrir góða ábendingu um enn eitt enskusnobbið. Hann bendir á smurbrauðstofu í Reykjavík sem Dani og Íslendingur reka að loknu námi í Danmörku, en það er ekki hægt að nota íslensku í nafni fyrirtækisins. Nei. Franska fyrst, danska svo en aðalhluti nafnsins er náttúrulega á ensku. Hjörvar segir: „Hlálegasta dæmið um þetta finnst mér vera smörrebröðskondítóríum eitt sem rekið ku vera hér fyrir sunnan að danskri fyrirmynd. Það getur að sjálfsögðu ekki heitið neitt annað en Café Konditori Copenhagen. Ekki Köbenhavn, nei, það skilur ekki nokkur maður.“ Satt er það. Það er ekki lengur smart að sletta dönsku. Nei, það er töff að sletta ensku! 13. október 2003

Draumfarir
Í Fréttablaðinu í dag er sagt frá ungum manni sem líður illa vegna fjölskylduharmleiks. Til marks um vanlíðan drengsins er haft eftir konu að hann hafi draumfarir. Þetta er að vísu þýtt úr útlensku en það sem hér er athugavert er að draumfarir eru bara draumar. Þetta er þó sjaldnast notað nema með neikvæðu orði, að hafa harðar eða illar draumfarir. Án þess að geta þess er þetta samt ekkert annað en að drenginn dreymi. Líklegra þætti mér að harmleikurinn ylli honum martröðum. Það eru þá illar eða erfiðar draumfarir. 12. október 2003

Ótrúleg lágkúra
Ég kemst ekki hjá því að stundum verð ég svo hneykslaður að mér verður orða vant, verð kjaftstopp, eins og það heitir líka. Ég hef oft hneykslast á þeim ræfildómi og undirlægjuhætti, sem hér áður hefði kannski verið kallaður kanasnobb, að nefna fyrirtæki á Íslandi enskum nöfnum. Hótel Saga heitir ekki lengur því nafni heldir Radisson Hotel Saga. Hótel Esja heitir núna Nordica Hotel. Ferðaskrifatofa Íslands er skammstöfuð ITB og hver andskotinn er það? Jú. Iceland Travel Bureau. Nýjasta og vitlausasta enskusnobbið í fyrirtækjaheitum eru tvö bakarafyrirtæki í Reykjavík sem baka eins konar kringlur, brauðkollur með gati í miðjunni. Svona brauðmeti hefur fengist hér á landi árum saman og einhver brauðverksmiðjan í Reykjavík hefur selt þetta undir nafninu beyglur, og þær hafa um árabil verið á matseðlum, til dæmis á Kaffitári. En hvað haldið þið að þessi fyrirtæki heiti, sem baka svona hagldabrauð og selja með áleggi eða án þess? Annað fyrirtækið þykist vera að amerískri fyrirmynd og heitir Reykjavík Bagel Company. Hitt fyrirtækið þykist vera að danskri fyrirmynd og heitir The Bagel House. Ég segi bara: Fussum svei! Og skammist ykkar, eigendur þessara fyrirtækja fyrir þann aumingjaskap að geta ekki kallað íslensk fyrirtæki á Íslandi íslenskum nöfnum. 11. október 2003

Hámark lágkúrunnar
Stundum hefur mér dottið í hug að nota svona orðaleppa. Hvert er hámark lágkúrunnar? Er það þegar lágkúran er ofboðslegust (kúran er lægst) eða er þetta þegar hún er svo lítil og léttvæg að jaðrar við að hún sé engin? Svona getum við lent í vanda ef við setjum saman orð sem ekki geta átt saman. Ekki getum við talað um lágmark lágkúrunnar. Það er tón tjara. Það er greinilegt að það þarf að vanda mál sitt og hugsa. 11. október 2003

Útilega
Útilega er gamalt og gott orð og allir vita hvað það er. Þá er gjarnan farið út í dreifbýli eða óbyggðir og tjaldað, legið úti í stað þess að hafast við inni í húsi. Útilega hefur líka verið notað um ákveðna tegund sjómennsku, um það að koma ekki reglulega að landi heldur liggja úti á hafi í lengri tíma. Svo undarlega bregður nú við, og satt að segja hélt ég að það væri bara hreinn misskilningur eða klaufaskapur hjá nemendum mínum, að farið er að kalla útileguna útileigu. Í gær sá ég svo þýðingartexta undir einhverri mynd í sjónvarpi þar sem þetta var kallað útileiga. Hvern þremilinn ætli fólk haldi að þarna sé verið að leigja? Þetta virðist því miður vera asnaskapur eða skilningsskortur. Leiðréttum þetta þegar við heyrum það. 11. október 2003

Ekki nota eða vitlaust
Annað atriði sem áður hefur verið nefnt (sjá 24. apríl) er tengiorðið eða. Í Morgunblaðinu í dag er sagt frá plötuútgáfu og meðal annars sagt að Sigrún Hjálmtýsdóttir eða Diddú syngi á plötu með Valgeiri Guðjónssyni. Þeir sem ekki vita á okkar fámenna landi að Sigrún Hjálmtýsdóttir er sama manneskjan og Diddú hljóta að skilja þetta svo að það sé annaðhvort Sigrún eða Diddú sem þarna syngi. Það er merking tengiorðsins eða. Ef við segjum að í matinn kvöld sé kjúklingur eða hrossakjöt dettur engum í hug að þarna sé um sama matinn að ræða. Þess vegna má ekki nota eða svona. Þarna hefði mátt setja kommu, segja Sigrún Hjálmtýsdóttir, Diddú, eða segja Sigrún Hjálmtýsdóttir, öðru nafni Diddú. Bara ekki eða. Það þýðir allt annað. 11. október 2003

Höggvið á ný
Stundum kemst ég ekki hjá því að nefna eitt og annað sem áður hefur borð fyrir augu í þessum pistlum. Núna get ég varla orða bundist af því að fyrrum blaðamaður sem er háskólakennari hér fyrir norðan og skrifar reglulega pistla í Fréttablaðið segir meira að segja í millifyrirsögn í dag: Hoggið í hin helgu vé. (Sjá áður 14. mars) Ég get einfaldlegu ekki þolað að fólk skuli hætt að segja höggvið, eins og ég heyrði fyrstu 45 ár ævi minnar. Mér finnst þetta bara svo ljótt. Elsku hættið að segja og skrifið alls ekki hoggið heldur höggvið. 10. október 2003

Að selja einhverjum eitthvað
Viltu selja mér bílinn þinn, er ósköp venjuleg íslenska og allir skilja hvað átt er við. Hvorki Morgunblaðið né Ríkisútvarpið nota þó þessa aðferð þegar talað er um örlög kaupfélagsverslana á Akureyri. Þar er talað um að Kaldbakur haft selt hlutabréf sín í Samkaupum til Kaupfélags Suðurnesja, Rétt eins og ég hefði sagt: Viltu selja bílinn þinn til mín.. Mér finnst það hvorki rétt né fallegt og ég held að hér sé gott dæmi um áhrif enskrar setningagerðar á íslensku. Mér finnst það ekki gott. Ekki heldur ef sagt væri: Ég ætla að gefa þennan hring til þín. Æææ! 7. október 2003

Ónákvæmt orðalag
Þórir Jónsson bendir mér á ónákvæmni í orðalagi í Morgunblaðinu í dag, þar sem segir m.a.: „Í Kokku við Laugaveg er fáanleg olía frá Rieteine í Toskana. Rieteine er eiginlega vínframleiðandi en líkt og flestir bændur á þessum slóðum ræktar hann einnig olíur.“ Nú væri gaman að vita hvort þessi Rieteine er kunnur bóndi í Toskana. Það virðist vera á þessum orðum, en trúlegt er hins vegar að Rieteine sé vörumerki eða nafn verksmiðju. Hvernig sem það nú er þykir okkur líka undarlegt að maðurinn skuli rækta olíur. Hvernig fer hann að því? Þetta er hliðstætt því að Jóhann bóndi í Halakoti rækti hrossabjúgu eða súrmjólk með ananasbitum. Trúlegt má telja að Rieteine, hver sem hann er, rækti ólífutré og framleiði úr ólífunum olíuna, sem ég skil ekki af hverju þarf að hafa í fleirtölu hér. 5. október 2003

Löng starfsheiti
Oft fer illa þegar búin eru til starfsheiti með samsetningum. Þá er oft of langt gengið og úr verður hálfgerð vitleysa. Dæmi: hjúkrunarframkvæmdastjóri (24 stafir). Samkvæmt orðsins hljóðan er þetta sá sem stjórnar því að hjúkrun sé framkvæmd. (ÚFF!) Einhvern tíma heyrði ég líka orðið öldrunarframkvæmdastjóri, sem að sama skapi er þá sá sem stýrir því að aldur færist yfir fólk. Æææ! Þetta er ekki skynsamlegt. Í auglýsingablaði með Sunnudagsmogganum í dag er auglýst eftir forstöðuþroskaþjálfa. Hvað í ósköpunum ætli það sé? Kannski felast mistökin aðallega í þeirri tilhneigingu að búa til starfsheiti sem er eitt orð. Það er ekki alltaf gott. Til dæmis notum við ekki starfsheitið Íslandsforseti eða Eimskipsstjórnarformannsritari. Mér finnst til dæmis Matsmaður eignartjóna betra starfsheiti en Eignartjónsmatsmaður, en auglýst er eftir honum í Mogganum í dag. Hér þarf að beita skynsemi og gæta þess að orðin séu ekki löng og fari vel í munni, og það er ekkert nauðsynlegt að allt sem segja þarf felist í einu orði. 5. október 2003

Framstilling
Íþróttaverslun auglýsir í dag eftir deildarstjóra sportdeilda. Kannski hefði verið nóg að auglýsa eftir deildarstjóra, eru yfirleitt aðrar deildir í íþróttaverslunum? En það var ekki það sem ég hnaut aðallega um heldur starfslýsingin. Þar er nefnt: „Umsjón með sportdeildum (framstilling, vöruúrval, nýjungar, samkeppni)“ Hvað í ósköpunum ætli framstilling sé. Mig minnir að á dönsku sé fremstilling framleiðsla og varla er átt við það hér. Ég finn orðið framstilling ekki í Íslenskri orðabók og veit einfaldlega alls ekki hvað hér er átt við. Ekki frekar en starfslýsingin hefði verið á finnsku. 5. október 2003

Að hirða sorp eða framkvæma sorphreinsun
Í Morgunblaðinu í dag er sagt í auglýsingu frá Sorphirðu Hafnarfjarðar: „Hafnarfjarðarbær lætur framkvæma sorphreinsun á 10 daga fresti.“ Þetta er dæmigert stofnanamál. Á mannamáli hefði verið eðlilegt að segja: „Hafnarfjarðarbær lætur hirða sorp á 10 daga fresti.“ Sögnin hirða hefur líka þá merkingu. 5. október 2003

Að kynna eða vera með kynningu á...
Mér finnst kauðalegt þegar auglýst er „verðum með kynningu á einhverju” þegar segja mætti “kynnum eitthvað.“ Hafnarfjarðarbær auglýsir svæði þar sem úthluta á lóðum og segir: „Hafnafjarðarbær verður með kynningu á þessum svæðum í íþróttahúsinu við Ásvelli...“ Þarna hefði verið betra að segja einfaldlega: Hafnarfjarðarbær kynnir þessi svæði o.s.frv. Það er bæði styttra og betra mannamál. 5. október 2003

Frosinn fiskur
Sögnin að frysta merkir náttúrulega að breyta einhverju sem þítt er þannig að það verðir frosið. Við frystum fiskflök, við frystum slátur og svo framvegis. Við getum spurt: Hvað var gert við flökin? Svarið: Þau voru fryst felur í sér verknaðinn sjálfan, að frysta = gera frosinn. Lokamarkið, þegar frystingunni er lokið er svo það að flakið er frosið, slátrið er frosið, bógurinn er frosinn o.s.frv. Það sem ég á við með þessum orðum er einmitt þetta. Það sem búið er að frysta er frosið. Þess vegna er réttara að biðja um frosinn fisk en frystan. Ná í frosið slátur í frystikistuna en ekki fryst slátur. Mér datt þetta í hug þegar ég heyrði talað um að í einhverri búið fengjust fryst fiskflök. Mér finnst þau eiga að heita frosin flök. 4. október 2003

Talsettar kvikmyndir
Menningarþjóðir talsetja erlendar kvikmyndir. Það hefur ekki verið gert á Íslandi nema um barnaefni sé að ræða. Erlent efni er ella með íslenskum neðanmálstextum. Í vikunni tók Skjár einn að sýna sjónvarpsþáttinn Malcolm in the Middle með íslensku tali. Viðbrögðin eru snögg. Í Morgunblaðinu í dag er bréf til Skjás eins frá konu í Reykjavík sem hallmælir talsetningunni og segir hana vera það sem pirri alla Íslendinga sem fara til útlanda. Hún biður um að fá að sjá efnið eins og það eigi að vera og bætir við: „Nú vitum við öll að börnin okkar eru vön að horfa á myndir og þætti á ensku og lesa textann. Af hverju haldið þið að íslensk börn séu svona fljót að ná enskunni?“

Við þetta er ýmislegt að athuga. Í fyrsta lagi er þakkarvert að Skjár einn skuli sýna þann dug að talsetja erlent sjóvarpsefni. Í öðru lagi bendi ég á að það er ekki mjög eftirsóknarvert að nota einfalda og misjafnlega vandaða neðanmálstexta með orðaforða amerískra mið- og lágstéttasjónvarpsþátta til að læra nýtt tungumál. Í þriðja lagi má nefna að það er ekki heppileg námsaðferð né eftirsóknarverð að sitja og lesa neðanmálstexta af sjónvarpsskjá og missa meira og minna ef efninu sem sýnt er á mynd. Að lokum má svo nefna að íslensk börn eru ekki mjög fljót að ná enskunni, eins og konan segir, þau læra staðlað götumál og alls kyns tungutak sem sjaldan eða ekki er notað í daglegu tali venjulegs fólks. Þau verða kannski stautfær (á íslensku heitir það að verða mellufær) og lítið umfram það. Aðallega er það vegna þess að langmestur meirihluti efnis í sjónvarpi og kvikmyndahúsum hér er amerískt afþreyingarefni af lágu stigi, eins og skoski leikarinn Gary Lewis sagði í viðtali í útvarpinu 29. júlí í sumar. 4. október 2003

Að vanda ræðu sína
Það er ótrúlega mikill munur á ræðu sem flutt er blaðlaust og af myndarskap og annarri sem er lesin af blaði, svo ekki sé talað um ef lesandinn er ekki betur undir verkið búinn en svo að hann tafsar og misles. Alþingismenn hafa þá atvinnu meira og minna að flytja ræður. Það ætti að vera skylda hvers alþingismanns að taka námskeið í ræðugerð, framsögn, upplestri og ræðuflutningi að öðru leyti – og fara reglulega í endurhæfingu í þessum listgreinum. Það er ótrúlega leiðinlegt að hlusta og horfa á upplestur af blaði þegar lesaranum tekst ekki að gæða mál sitt lífi og merkingu með framsögn sinni. Venjulegur steindauður lestur orða á ekki að eiga sér stað opinberlega, heldur lifandi lestur setninga og málsgreina þar sem merkingin kemur fram líkt og í vel undirbúni tali án blaða. Það er ekki nóg að geta samið góða ræðu eða fengið hana samda fyrir sig. Hún verður ekki ræða fyrr en hún hljómar í munni þess sem flytur. Það er ótrúlegt að opinberir embættismenn, ráðnir sem kjörnir, skuli komast upp með að flytja opinberlega ræður sem þeir hafa ekki undirbúið eða æft, svo þeir fipast og ruglast og koma þeim ekki frá sér. Þetta eru hugleiðingar í kjölfar beinna útsendinga frá Alþingi í vor og í haust. 2. október 2003

Að vafra
Við Þórir Jónsson erum sammála um að sögnin að vafra sé óheppilegt orð yfir það að leita á netinu eða skoða það sem þar er, og nafnorðið vafri ekki gott yfir það sem kallast navigator eða explorer á útlensku. Sögnin að vafra merkir að þvælast, hengslast um, rangla stefnulaust um. Enda þótt sumir kunni að gera slíkt í tölvuheiminum tel ég að fleiri séu þar með markmið og það kalla ég einfaldlega að leita eða skoða og sérhönnuð aðgangsverkfæri til þess má kalla skoðara eða vefskoðara, til að gera ekki einfalt mál óþarflega flókið. 1. október 2003