Mig langar og honum líka
Nokkrar sagnir, sem allar hafa einhvers konar tilfinningamerkingu, standa með fallorði í þolfalli eða þágufalli þar sem aðrar sagnir hafa nefnifallsorð. Þessar sagnir eru kallaðar ópersónulegar sagnir. Sumar taka með sér þolfall en aðrar þágufall og reyndar er engin skynsamleg regla til um það hvort fallið er notað. Sumir rugla saman þessum tveimur flokkum, að minnsta kosti nokkrum algengum sögnum í þeim. Algengast er þá að fólk noti þágufall með sögnum sem hafa alltaf tekið með sér þolfall. Til dæmis má nefna mér langar og mér vantar. Allerfiðlega gengur að venja fólk af þessu en það tekst þó stundum alveg og stundum að hálfu. Stundum þegar fólk hefur lært í skóla að segja mig langar og mig vantar heyrist hins vegar sagt: Mig vantar eitt blað og Sigurði líka :-) Mig langar í ís en honum langar í frostpinna :-) Fólk man regluna og notar dæmið sem það lærði en yfirfærir regluna ekki á önnur orð sem ættu að standa á sama hátt. Þarna þarf að vera samræmi eins og annars staðar, en eina leiðin til að gera þetta rétt er að læra það og kunna utanbókar. 31. mars 2003

Tvö eða tvenn
Svolítið ber á því að rangt sé farið með tölur. Dæmi um það er þegar fjallað er um íþróttir og sagt að einhver hafi fengið tvö eða þrjú verðlaun. Þarna gildir í stórum dráttum einföld regla. Einn, tveir, þrír og fjórir er notað um einstaklinga eða einstaka hluti. Um pör eða það sem í eðli sínu er fleirtala eða safn notað maður einir, tvennir, þrennir og fernir. Tveir skór eru bara tvö stykki, geta verið hvor af sínu tagi, en tvennir skór eru tvö pör. Við segjum tvennar buxur af því að buxur er fleirtöluorð, það er ekki til ein buxa. Og íþróttamaður fær þrenn verðlaun af því að verðlaun er fleirtöluorð. Hann getur hins vegar fengið þrjá bikara eða þrjá verðlaunapeninga því það eru stök en ekki pör. 31. mars 2003

Smjörþefur
Þórir félagi minn Jónsson í Ólafsfirði sagðist hafa séð bréf frá grunnskóla þar sem sagt er frá móttöku nýnema, 6 ára barna: "Þá mæta þeir í tvær kennslustundir og kynnast skólastarfinu, vinna verkefni og fá smjörþefinn af því sem koma skal." Eiginlega ætti ég að hætta hér, en samt verð ég að fá að segja að það að finna smjörþefinn af einhverju þýðir að verða fyrir barðinu á einhverju, fá að kenna á einhverju, verða fyrir ónotum eða óþægilegri reynslu af einhverju. Ætli það eigi ekki frekar við þá sem lenda í harðneskjulegri busavígslu framhaldsskólanna 10 árum síðar í skólakerfinu? 29. mars 2003

Guðmundur sigraði keppnina
Í dæminu Guðmundur sigraði keppnina hefur Guðmundur unnið en keppnin tapað. Sagnirnar vinna og sigra hafa ekki nákvæmlega sömu merkingu. Maður getur unnið eða sigrað andstæðinginn, unnið keppnina og verið sigurvegari á mótinu eða í keppninni, borið sigurorð af mótherjanum o.s.frv. - en ekki sigrað leikinn. 28. mars 2003

CHICAGO
Bendi þeim sem þetta lesa á framúrskarandi sýningu Leikfélags MA á söngleiknum Chicago. Þetta er bæði sjón að sjá og hljóð að heyra. 28. mars 2003

Café
Augljós er eltingaleikurinn við að kalla fyrirtæki erlendum nöfnum. Þar er ekki allt á eintómri ensku. Það þykir fínt að nefna kaffihús og jafnvel ómerkilegar ölbúllur upp á frönsku að hluta og kalla þær Dadarada Café. Voðalega sætt. En af einhverjum undarlegum sökum segja næstum allir sem lesa auglýsingar um þessi fyrirtæki í útvörpum og sjónvörpum KAFEI. Ekki er það franskur framburður og ekki heldur íslenskur, þá væri sagt kafé, eins og skrifað er. Nei. Hér er verið að apa eftir Ameríkönum. (BNA-mönnum!!!). Minni á mjög góða kvikmynd ameríska sem ævinlega var kölluð Baghdad Kafei í auglýsingum hérlendis. 26. mars 2003

Að fara í grafgötur
Það þarf ekki að fara í grafgötur um það þýðir að það þarf ekki að athuga það neitt nánar, það er næsta ljóst. Fréttablaðið fer illa út úr því í dag þegar sagt er að íslenskir friðarsinnar hafi ekki farið í grafgötur með andúð sína á störfum Davíðs Oddssonar. Æææ. Þetta er óttalegur klaufaskapur. Þarna hefur sennilega átt að segja að þeir hafi ekki farið leynt eða dult með andúðina á störfum hans. Í öllum bænum, ekki nota orðtök og málshætti nema þið vitið hvað þetta þýðir. 26. mars 2003

Eldgleypir
Hvað er eldgleypir? Væntanlega sá sem gleypir eld. Jafnvel sá sem stingur upp í sig logandi spjóti og slekkur á því þannig. Örugglega ekki sá sem tekur gúlsopa af olíu og spýr henni á logandi spjót svo eldtungur standa langar leiðir. Ég veit ekki hvort hann gæti verið kallaður eldspýtir, en það er ljóst að hann gleypir ekkert - nema ef olíudreitill hrekkur ofan í hann. 23. mars 2003

Að tala í útvarp og sjónvarp
Ég hef stundum velt því fyrir mér hvernig stendur á því að ráðamenn sumra útvarps- og sjónvarpsstöðva virðast ekki gæta að því þegar þeir ráða fólk til að tala og lesa upp að það sé sæmilega talandi og vel læst. Sá sem hefur góða hugmynd eða er flinkur að afla efnis er ekkert endilega fær um að koma því frá sér á viðunandi hátt. Sumir ráðamenn kunna að segja að þeir setji ekki kröfur af því að allt eigi að vera svo frjálst og ferskt. En bull og klúður er hvorki frjálst né ferskt. Enginn ætti að tala í útvarp eða sjónvarp án þess að vita hvað hann ætlar að segja og sá sem les á að æfa sig, lesa textann yfir áður en hann flytur hann. Það þarf ekki að vera miklu flóknara en þetta. 23. mars 2003

Vara sig
Munum að setningin Varaðu þig á að lenda ekki í vandræðum þýðir nokkurn veginn það sama og gættu þess að lenda örugglega í vandræðum (reyndu að koma í veg fyrir að þú lendir ekki í vandræðum). Að vara sig þýðir að reyna að komast hjá einhverju. Gættu þess að lenda ekki í vandræðum er hins vegar rétt. 22. mars 2003

Fessvassmálin
Ég sprakk úr hlátri á gönguferð minni í morgun þegar verið var að ræða í fúlustu alvöru um stöðu fessvassmála á Íslandi í samanburði við önnur lönd. Sum orð er næstum því ekki hægt að segja nema maður æfi sig vel og vandlega. Ferskvatnsmálin eru vissulega alvarleg mál, en þegar þau verða fessvass eru þau sprenghlægileg. 22. mars 2003

Félag er eitt, klúbbur annað
Svolítið áberandi enska í íslenskunni þegar íþróttamenn eru að tala um félagið sitt. Þá hættir þeim til að fara fyrirvaralaust að tala um klúbbinn. Þeir ætli ekki að yfirgefa klúbbinn o.s.frv. En félag er eitt nafn á félagsskap og klúbbur er annað. Þau eru ekki nákvæmlega eins og koma ekki hvort í annars stað. Til eru golfklúbbar og siglingaklúbbar, ég man ekki eftir neinu golffélagi, svo dæmi sé tekið. Svo eru til sundfélög, knattspyrnufélög og.svo framvegis og ég man ekki eftir neinum í íslenskum knattspyrnuklúbbi, nema þá hádegisboltaklúbbum á vinnustöðum, og það er annað mál. Það er álíka villa og virðingarleysi fyrir félaginu sínu að kalla það klúbb og þegar þingmenn kalla alþingi landsþingið eða þjóðþingið, og áður hefur verið fjallað um það mál hér. 21. mars 2003

Hverjir eru bestir?
Á íþróttaleikjum hvetja áhangendur lið sín og syngja meðal annars um þá sem eru bestir. Þá er sagt Haukar eru bestir og það er út af fyrir sig rétt, að minnsta kosti málfræðilega og málfarslega. Hitt er lakara þegar sungið er Valur eru bestir, Tindastóll eru bestir, Akranes eru bestir, KA eru bestir eða Keflavík eru bestir. Það er nefnilega snarvitlaust málfræðilega séð þó að vera kunni að liðsmenn þeirra flokka sem um ræðir séu bestir hver á sínu sviði. ... eru bestir er fleirtala en Valur er eintala. Þess vegna mætti segja Valsarar eru bestir, Skagamenn eru bestir, Þórsarar eru bestir og svo framvegis, en eintöluorð ætti ekki að nota hér. 21. mars 2003

Það er nóg að borga
Í morgun fékk ég svona tilkynningu frá íslenskum banka: Þann (dagsetning) framkvæmdi NN innborgun inn á reikning (númer). Mig langar til að þýða þetta á íslensku: Þann (dagsetning) borgaði NN inn á reikning (númer). Hvers vegna er verið að gera einfalda hluti vitlausa? 19. mars 2003

Egla
Alla mína tíð hefur nafn Egils Skallagrímssonar og allra nafna hans verið borið fram eins og skrifa mætti ei-jidl. Það er voðalega ljótt að sjá þetta, en þessi hljóð notum við samt. Á sama tíma hefur bókin um Egil verið kölluð Egla og það borið fram einhvern veginn svona: eigg-la. Nú undanfarin nokkur ár hef ég heyrt framburðinn egg-la og það lætur í eyrum mér eins og einangrunarplasti sé núið við gler. Ég veit ekki hvað hér er að gerast, en ég held að við ættum ekki að breyta nafninu á bókinni um Egil forföður vorn. 19. mars 2003

Hinir ýmsu
Þegar talað er um rétt og rangt mál, gott eða vont, er yfirleitt stuðst við reglur, en reglur eru oftast eins konar lýsing á langri hefð í hegðun málsins og eru jafnframt notaðar sem fyrirmyndir. Það er til dæmis auðvelt að benda á að það er snarvitlaust mál að segja hinir ýmsu flokkar, hinar ýmsu bækur, hin ýmsu blöð. Orðið hinn er kallað greinir. Í íslensku er lausi greinirinn (hinn, hin, hið) í raun og veru ákveðinn greinir lýsingarorða. Við segjum með réttu hinir ungu menn, hinar ungu konur, hin ungu börn (ekki hinir menn, hinar konur, hin börn). Á hinn bóginn ætti að vera ljóst að orðið ýmiss er alls ekki lýsingarorð. Enginn er ýmsari en annar og ekki heldur ýmsastur. Ýmiss er í hópi óákveðinna fornafna og þau taka ekki með sér greini. Engum dettur í hug sá asnaskapur að segja: Hinir öðru menn sáu ekki hinar neinu aðferðir til að sætta hinar báðu fylkingar. Þetta er náttúrulega bara della. Jafnmikil della og að segja hinir ýmsu menn elska hinar ýmsu konur. Hinir ýmsustu er svo bara til að kóróna vitleysuna. 18. mars 2003

Undir fíkjutré
Þeir sem eiga leið um miðbæ Akureyrar næstu daga og vikur verða að líta inn í Listasafnið og sjá með eigin augum sýninguna Undir fíkjutré, frábæra sýningu um alþýðulist, líf og sagnahefðir á Indlandi. Enn stimplar safnið sig inn sem eitthvert merkasta og víðsýnasta listasafn landsins. Og þessi list sem þarna er fram dregin er að mörgu leyti makalaus, hún sýnir svo ríka hefð, nútímaverk með handbragði og hugarfari sem sýnist vera hundraða ára gamalt. Nægir þar að nefna pennateikningar litaðar þessum sterku rauðu og bláu litum og hina fræðandi sagnastrengi, meðal annars um kúgun kvenna, baráttuna við eyðni og atburði 11. september við turnana tvo. Einna sambærilegast við að Íslendingar væru enn að skera út ormafléttur og drekahöfuð á asklok eða lýsa skinnhandrit. Enn ein rósin í hnappagat safnstjórans. 17. mars 2003

Skammast sín
Þeir ættu að skammast sín ráðamenn sem knúðu á að leyfa með lögum opinber slagsmál og meiðingar. Afrakstur þess ofbeldis, sem falið er að baki nafns íþrótta, hefur sést í sjónvörpum undanfarið og þar þykir bæði sjálfsagt og flott að reyna að limlesta fólk, til dæmis með því að sparka og berja í andlit manna og hreðjar. Vonandi koma til valda siðmenntaðri menn og banna þennan ófögnuð hið fyrsta, nóg er ofbeldið án þess að þetta sé haft að söluvöru. 16. mars 2003

Tak fri þaa
Annar kækur sumra útvarpsmanna er að segja tak fri þaa, sem ég held að eigi að vera takk fyrir það, þótt engin ástæða sé til að þakka fyrir nokkurn skapaðan hlut. Jafnvel þegar sagt er að einhver listamaður hafi einhvern tíma sungið eitthvert lag á plötu er endað á tak fri þaa. 15. mars 2003

Herrðu
Dálítið undarlegur ávani að segja HEYRÐU þegar ávarpaðir eru margir, jafnvel er þetta sagt yfir fullum sal af fólki. Oftast er þó sagt HERRÐU. Þetta er líka talsvert áberandi þegar starfsmenn sumra útvarpsstöðva eru að ávarpa áheyrendur sína. Þá segja þeir herrðu, eins og hlustandinn sé einungis einn. 15. mars 2003

Þessi útsending var í boði
Núna var sagt: Þessi útsending var í boði kortlegðu framtíðina. Hvaða vit er í þessu? 15. mars 2003

Aukahljóð
Stundum er stungið inn aukahljóði sem eins konar tengingu eða bandstaf í samsetningu, til dæmis s-ið sem sett er inn þegar tengt er saman leikfimi og hús og sagt leikfimishús. Stundum er skotið inn hljóðum þar sem þau ættu ekki að vera eða hafa ekki verið notuð. Þessar nýjungar eru til dæmis i-ið í reipitog, en það hefur frá ómunatíð verið kallað reiptog, enda er við ramman reip að draga. Hitt er enn nýrra, þegar farið er að kalla hoppkastala hoppukastala. Þetta u er út í hött. 15. mars 2003

Viðunandi
Orðið viðunandi er mjög viðunandi og andstæða þess, óviðunandi. Mér finnst orðið ásættanlegur, sem búið var til fyrir fáum árum ekki mjög vel viðunandi, og enn síður óásættanlegur. Það er gott að búa til ný orð en þau mega þá gjarnan vera lipur í munni. 15. mars 2003

Að höggva
Ég er vanur því að sögnin höggva sé beygð svona: ég hjó, við hjuggum og ég hef höggvið. Að undanförnu hefur mikið borið á því að fólk segi ég hef hoggið. Ég held að þetta sé rangt, mér finnst þetta að minnsta kosti óskaplega ljótt, og Orðabók Menningarsjóðs frá 1983 gefur ekki kost á lýsingarhættinum hoggið. Segjum frekar höggvið. 14. mars 2003

Að lesa ræðu sína
Mikil tímaskekkja finnst mér bein útsending eldhúsdagsumræðna frá Alþingi. Þetta er ekki gott sjónvarpsefni. Hitt er verra að þurfa að hlusta á þingmann eftir þingmann lesa ræður sínar þannig að meira og minna er mislesið og fip og stam er eftirminnilegra en þau orð sem sögð eru. Núna stendur yfir í grunnskólunum Stóra lestrarkeppnin svokallaða. Þar koma grunnskólanemar fram og lesa undirbúinn texta svo vel að oft er unun á að hlýða. Alþingismaður sem stautar sig varla fram úr ræðu sinni og fipast hvað eftir annað, líkt og hann hafi ekki séð hana áður, eða hafi fengið ræðuna lánaða og ekki gefið sér tíma til að æfa sig, er ekki starfi sínu trúr. Og það sem meira er, hann þarf virkilega á að halda vönduðu námskeiði í framsögn og upplestri. 12. mars 2003

Heildræn húðmeðferð
Já góðir lesendur. Þetta blasti við mér á auglýsingabæklingi sem kom inn um bréfalúguna mína í dag. Og ekki bara það heldur var sagt að þetta fæli í sér náttúrulega Gel-ísprautun. Nú veit ég ekki af hverju slímið eða hlaupið sem þykir fínt að kalla gel á íslensku er endilega skrifað með stórum staf. Hitt veit ég að ísprautun er voðaleg vandræðaorðsmíð og heildrænt veit ég ekki hvað er. Kannski er þetta skylt heildarlausninni sem ég minntist á hér fyrir nokkru. En í alvöru talað væri ástæða til að fá sæmilega máli farið fólk til að líta yfir bæklinga áður en þeim er ausið yfir fólk í pósti. 11. mars 2003

Líkan
Hrökk svolítið í kút þegar ég opnaði Moggann minn í morgun og sá orðið módellíkan. Hélt að líkan væri módel. Þetta fannst mér svona eins og bíllbíll eða súpasúpa. 10. mars 2003

Kannski
Ég held að margir séu farnir að nota orðið kannski í fullkomnu hugsunarleysi. Auðvitað er kannski ekki hægt að koma í veg fyrir þetta... sagði maður í sjónvarpi í gær. Ég fullyrði að þetta er kannski eina leiðin til að leysa málið... sagði annar. Það sem er öruggt er kannski einmitt þetta... sagði enn einn. Er kannski þá kannski búið að missa merkinguna ef til vill, hugsanlega, jafnvel? Svo mætti hugsa sér þegar það er notað svona í hreinum fullyrðingum. 10. mars 2003

Enginn eins
Stundum er sagt að enginn sé eins eða ekkert sé eins. Það eru engir menn eins, það eru engin hús eins, er sagt. Þetta er ekki alveg rétt. Þarna vantar eitthvað, vantar viðmiðunina eins og hvað. Enginn er eins og annar, engir tveir eru eins, ekkert er eins og annað, ekkert tvennt er eins, Engin tvö hús eru eins, engir tveir menn eru eins. Það er nú svo. 9. mars 2003

Fyrirsagnir
Til eru a.m.k. þrenns konar fyrirsagnir, sem notaðar eru í blöðum og tímaritum. Fyrir utan aðalfyrirsagnir eru til undirfyrirsagnir, sem eru oft nánari skýring á aðalfyrirsögninni, og enn fremur yfirfyrirsagnir, sem eru eins konar undanfari, vegvísir eða kynning á aðalfyrirsögninni. Dæmi um þetta er í DV í gær, 8.mars:

Loðnukvótinn aukinn:
Mestu magni landað í Neskaupstað

Þetta er bara í besta lagi - nema þetta magn ætti ekki að vera þarna, það er bæði óþarft og merkingarlaust. Það er verið að landa loðnu en ekki magni. En illa fer fyrir blaðamanni í næstu opnu. Þar gerir hann þetta svo klaufalega að úr hlýtur að verða misskilningur. Lítum á það:

Héraðsdómur Vestfjarða:
Dæmdur til greiðslu 22 milljóna

Enda þótt allt annað komi í ljós í fréttinni sjálfri er ekki hægt að skilja þetta öðruvísi en svo að Héraðsdómurinn hefi verið dæmdur til þess að borga þessar milljónir. Svo mikill klaufi má blaðamaður ekki vera að hann geri svona. Þarna hefði hugsanlega mátt segja

Héraðsdómur Vestfjarða:
Dæmir XXX til að greiða 22 milljónir

Þá hefði þetta verið skiljanlegt. 9. mars 2003

Hundruð enn
EKKI segja hundruðir manna. Segjum hundruð manna vegna þess að orðið hundrað er ekki kvenkynsorð heldur hvorugkyns. 4. mars 2003

Væni-eitthvað
Ég er að velta fyrir mér hvað orðið vænisjúkur þýðir á mannamáli? 3. mars 2003

Íþróttir
Mér finnst hálfleiðinlegt að maður skuli vera hættur að sjá almennilega íþróttir í Sjónvarpinu. Það eru að vísu annað slagið sýndir handboltaleikir og fótboltaleikir og reyndar líka gullmótin í frjálsum og eitthvað af golfi, en maður hefur misst af heilu ólympíuleikunum vetur og sumar og svona venjulega er ekkert sýnt af íþróttaefni nema 20-30 sekúndna skot, smábrot af tennis eða badminton eða blaki og lokametrarnir í svigi eða hálft skíðastökk. Aðallega einhverjir að skora mark eða koma í mark. Liggur við að væri eins gott að fá ljósmyndir af viðburðum og þessa smáskammta. Skautahlaup, listhlaup og listdans, fimleikar, skíðastökkmót og sæmilegir skammtar af svigi eða bruni, svo dæmi sé tekið, er meðal þess sem ég sakna. 2. mars 2003

Meiri útlenska
Mig langar til að gera örlítið meira grín að þessu aumingja fólki sem virðist halda að íslenskt mál sé óhæft í nöfnum á fyrirtækjum og stofnunum. Mogginn segir í dag frá því að á Stykkishólmi sé búið að stofna Temple Spa. Ef maður flettir upp í orðabók kemst maður að því að temple er hof og spa er einhvers konar heilsurækt, oft og iðulega tengd uppsprettum, heitum og köldum. Ef við skoðum málið í heild mætti kalla fyrirbærið sem kallað er Temple Spa heilsuhof eða heilsuræktarhof (eða bara einfaldlega líkamsrækt) Mér datt í hug að ef ráðamenn þessa fyrirtækis vilja tryggja að sem fæstir skilji nafn þess væri hægt að prófa norrænar rúnir, finnsku eða kínversku næst. 2. mars 2003

Íslandsvinur
Ég sé svolítið eftir orðinu Íslandsvinur. Poppgeirinn tók það traustataki og notar það yfir alla poppara sem koma til Íslands. Þeir eru kallaðir Íslandsvinir þótt þeir brjóti hér allt og bramli og kveðji landið með fúkyrðaflaumi. Nú þurfum við að búa til nýtt orð um þá sem áður voru kallaðir Íslandsvinir. 2. mars 2003

Synja einhverjum um eitthvað
Í fréttunum í dag var talað um að einhver hefði hvatt banka til að synja láni til Landsvirkjunar. Þetta getur ekki verið rétt. Rétt hefði verið: synja Landsvirkjun um lán. 2. mars 2003

Mikil aukning
Sami hagfræðingur sagði í sama sinn um eitthvert atriði sem um var rætt: Það hefur aukist varðandi aðra starfsmenn í auknum mæli. Ég þarf ekki að endurtaka lokamálsgreinina í síðasta pistli hér fyrir neðan.