Að detta á gólfið
Ég sá blessaða fegurðardrottninguna í sjónvarpinu þegar hún rann til og steyptist á hausinn. Ekki varð séð hvers vegna hún missti fótanna og tókst á loft, og skall í gólfið. Fréttablaðið sagði frá þessum atburði og sagði að ungfrúin hefði „fallið til jarðar.“ Ekki veit ég hvernig í ósköpunum blaðamanninum hefur flogið sú endemis vitleysa í hug. Þetta var innan húss og fjarri lagi að þarna hafi verið moldatgólf. Svona vitleysu má ekki skrifa. 30. maí 2006
Ómál á mbl.is
Enn má spyrja hvað ráði vali á starfsfólki fjölmiðla. Finnur benti mér
á stutta frétt á mbl.is 20. maí klukkan 20.40. Þar skrifar blaðamaður sem ekki ræður við að segja einfalda sögu. Þar er ekki stílsnilldinni fyrir að fara og orðalagið eins og hjá byrjanda í barnaskóla. Þetta er ekki boðlegt: „Alvarlegt slys var í nágrenni Selfoss á sjöunda tímanum í kvöld. Kona sem var á opinni dráttarvél í sumarhúsabyggð féll út úr dráttarvélinni og lenti undir dráttarvélinni, samkvæmt upplýsingum frá lögreglunni á Selfossi." Hvers konar próf hefur Morgunblaðið lagt fyrir þennan blaðamann? Þetta minnir óneitanlega á einhvern málfarslega vitlausasta fréttavef á Íslandi, fotbolti.net. Þegar svo er hlýtur sjálft Morgunblaðið að vera í vondum málum, en satt að segja verður óþægilega oft vart við málfarslegt fúsk á mbl.is og engu líkara en þar á bæ sé talið ástæðulaust að vanda vefmálið jafnmikið og blaðamálið. Það eru vond vísindi. 22. maí 2006
Hvað ræður vali á starfsfólki fjölmiðla?
Oft vaknar þessi spurning í huga mér. Ég er ekki einn um það og margir skrifa mér oft og iðulega og benda á ótrúlegar vitleysur í máli sem hrjóta af vörum útvarps- og sjónvarpsfólks eða af pennum blaðamanna. Það ætti að vera skylda fjölmiðla sem vilja láta taka sig alvarlega að vanda val starfsmanna sinna. Það er því miður greinilegt að ekki er ævinlega nægilega vel gengið úr skugga um að starfsfólkið ráði við að nota sæmilega gott mannamál. Það ætti að vísu ekki að vera nóg. Þeir sem starfa við fjölmiðla ættu skilyrðislaust að ráða vel við íslenskt mál, vera mjög vel máli farnir.
Núna áðan fékk ég tölvupóst frá grandvörum hlustanda útvarps sem gat ekki látið sem ekkert væri þegar hann heyrði sagt á Rás 2 núna klukkan 13:15: „...dætur hans Samúelar Örns…” Ég er ekki hissa þótt hann spyrji í leiðinni: „Eftir hverju er farið þegar fólk er ráðið sem verktakar á Rás 2?“ Við því kann ég ekki svar. Best að þeir ansi sem þar ráða. Ég get hins vegar sagt að mér finnst þetta til skammar og mér finnst að Ríkisútvarpið geti ekki verið þekkt fyrir að gefa fólki sem svona talar leyfi til að svívirða íslenskt mál opinberlega með þessu móti. 21. maí 2006
Sprengingar
Ég hef áður nefnt þá leiðindavitleysu að tala sífellt um sprengingar þegar átt er við allt annað. Á útsölum eru sagðar verðsprengingar og verðsprengjur. Ég þyrði ekki fyrir mitt litla líf að fara í búð og eiga von á því að allt spryngi í loft upp. En þessi bölvaður ósiður er víða. Það er alltaf og alls staðar verið að hóta sprengingum. Síðast var á mbl.is í gær (og endurtekið í seinna laugardagsblaði Morgunblaðsins, þessu sem merkt er sunnudegi) sagt: „Enn eitt sumarið er nú búist við sprengingu í fjölda fjallgöngufólks á hæsta tind landsins...“ Ég sá fyrir mér að fjöldi fjallgöngumanna gyrti sig sjálfsmorðssprengjum og ýtti á takkann þegar á tindinn væri komið. Nei, í alvöru. Hættið að tala um þessar asnalegu sprengingar þegar eitthvað einfaldlega eykst. Það verður að finna skárra orðalag svo ekki endi allt á stórútrýmingarsölusprengingu. 21. maí 2006
Að vera sáttur við eitthvað
Mig langar til að benda á leiðinlegan samslátt tveggja orðtaka, að vera sáttur við eitthvað og vera ánægður með eitthvað. Nú er afar algengt að þessu sé hringlað saman og talað um að einhver sé sáttur með árangurinn o.s.frv. Þetta er ekki rétt. Maður getur annar vegar verið sáttur við árangur sinn eða ánægður með hann. 21. maí 2006
Óvenjulegt
Mér þykir leitt að heyra fólk, jafnvel fullorðið, segja að eitthvað sé öðruvísi – án þess að sé nein viðmiðun. Ég á við það að segja til dæmis að það hafi verið í örðuvísi ferðalagi, þetta sé svo skemmtilegt af því að það sé svo öðruvísi. Mér finnst ekki hægt að nota orðið öðruvísi á þennan hátt. Eitthvað er öðruvísi en annað. Hins vegar mætti í ofanrituðum dæmum segja að fólk hefði verið í óvenjulegu ferðalagi, eða eitthvað sé skemmtilegt vegna þess hve óvenjulegi, sérstakt eða framandi það er. Bara ekki öðruvísi nema við vitum við hvað er verið að miða. Það er til dæmis hægt að segja að Árni hafi keypt sér jeppa en Finnur hafi keypt sér öðruvísi bíl, eða bíllinn hans Finns sé öðruvísi. Þá er viðmiðunin komin fram í fyrri hlutanum. 21. maí 2006
Meðaljón
Sérkennilegt orð meðaljón um þann sem er meðalmaður. Þetta getur leitt til misskilnings og enda þótt sé segi hér ekki frá mistökum nemenda minna verð ég að brjóta þá reglu því ég sá svo yndislega misskilda mynd af meðaljóni í gær. Þar var talað um meðalljónin! 21. maí 2006
Tveim og tveimur
Í öllum lifandi bænum kennið börnum að segja tveim (með ei) og tveimur (líka með ei). Það er agalegt að heyra börn og jafnvel fullorðna segja ég var í tvem eða tvemur peysum. Þarna er ruglað saman beygingu orðanna tveir og þrír. Og annað: Kennið börnum líka að segja EKKI tvemum, tveimum eða þremum. Þarna á að enda á r-i. 21. maí 2006
Veistu hvað kom fyrir mig?
Af einhverjum sökum er þetta að ruglast í munni fólks, sérstaklega þeirra ungu. Það er sífellt sjaldgæfara að heyra sagt: Veistu hvað kom fyrir mig?. Nú er sagt veistu hvað skeði fyrir mig – eða Veistu hvað gerðist fyrir mig. Þetta þyrfti að leiðrétta. (Og munið að ske er ekki andstyggileg dönskusletta. Þetta orð hefur verið þegn íslenskrar tungu í 150-200 ár og hlýtur að hafa öðlast þegnrétt.) 21. maí 2006
Mér er illt
Ég átti erfitt með að skilja barnið sem sagði, þegar spurt var hvort eitthvað væri að: Ég meiði mig svo mikið í maganum. Síðan hef ég heyrt þetta ótrúlega oft, sem sagt að talað sé um að meiða sig þegar átt er við að manni sé illt. Þetta er ekki heppileg málbreyting. 21. maí 2006
Stór eða mikill
Ef ég segði að Napóleon Bónaparte hefði verið einn stærsti keisari Frakklands eða einn stærsti þjóðhöfðingi sinna tíma yrði örugglega hlegið að mér. Napóleon var óttalegur stúfur vexti, en hann var hins vegar mikill höfðingi, því verður ekki neitað. Banki nokkur auglýsir á heilli síðu afar merka tónleika á Listahátíð í Reykjavík. Þar segir í texta: „Miriam Maceba er einn af stærstu listamönnum síðustu aldar...“ Nú ættu allir lesendur blaðanna að leggjast flatir í hláturkrampa. Hin stórkostlega söngkona Miriam Maceba er nefnilega ekki há í loftinu. Hins vegar dylst engum, sem eitthvað hefur heyrt af Afríkutónlist eða fylgst með heimstónlist að Miriam Maceba í hópi mestu og merkustu tónlistarmanna aldarinnar sem leið og er það reyndar enn, þótt hún sé nú að leggja árar í bát. Það er ekki eitt og hið sama að vera stór og vera mikill. Þeir sem auglýsa þurfa að kunna íslensku nógu vel til að gera ekki svona vitleysu. 14. maí 2006
Fótboltamál
Fótboltadagskrá sumarsins er hafin í útvarpi. Þar vaxa málblómin oft hraðar og ákafar en í öðrum kimum tungunnar. Ég heyrði áðan einhverja íþróttafréttamenn tala um að þessi þjálfari ætlaði að breyta um taktík og annað þjálfari ætlaði að breyta um aðferð. Það er ótrúlega algengt að fólk rugli saman þessum tveimur fyrirbærum, að skipta um og breyta. Menn eiga að skipta um aðferð eða breyta aðferðinni. Menn ættu ekki að breyta um. Jafnvel þótt til sé orðið umbreyting. Annað atriði sem sífelld dundi í eyrum var að einn þjálfarinn var sagður ætla að gera skiptingu á leikmönnum og annar ætlaði að gera breytingu á liðinu. Þessi fyrirbæri heita á mannamáli að skipta og breyta. Þar er algerlega ástæðulaust að gera nokkurn skapaðan hlut. Og enn eitt málblómið í þessari lýsingu var að einhver ætlaði að framkvæma aukaspyrnu. Þetta er ferlega asnalegt mál. Að sparka bolta er ekki að framkvæma eitt eða neitt. Þarna mætti tala um að taka aukaspyrnu, það er að minnsta kosti skárra. 14. maí 2006
Samþætting
Sigrún Matthíasdóttir spurði mig um daginn um orðið samþættingu og sögnina að samþætta. Ég er sammála henni að sögnin samþætta er ótrúlega hörð undir tönn og satt að segja hefur mér ævinlega þótt orðið samþætting andstyggilegt. Ég veit ekki hvernig það hefur orðið til, trúlega hafa einhverjir búið það til þegar þeir voru að þýða einhvern fjárann út útlensku sem lét að því að tengja eitthvað saman, gera eina heild úr mörgum þráðum eða þáttum. Vera má að orðið tengist tóvinnu, en um hana veit ég ekkert. Í orðabók er talað um samþættingu námsgreina og kannski er orðið til komið í kennslufræði. Hvað um það. Mér kom í hug sögnin að þátta, sem ég hef heyrt að til sé í stærðfræði, og einhvern veginn hugnast mér hún betur en að þætta. Þegar ég hafði hugsað um þetta nokkra stund datt niður í huga mér hvers vegna í ósköpunum væri ekki frekar talað um að flétta námsgreinar. Það er miklu betra en að samþætta, finnst ykkur það ekki? Og þá má tala um fléttu námsgreina í stað þess að tala um samþættingu. Miklu liprara, styttra, mýkra í munni og nær fullkomlega merkingunni. Ég legg því til: Hættum að tala um samþættingu og tölum um að flétta greinar og köllum afurðina fléttu. 14. maí 2006
Ekki vera sáttur með það
Ég hef einu sinni eða tvisvar áður bent á að það er ekki rétt mál að segjast vera sáttur með úrslitin, sáttur með árangurinn, sáttur með gjöfina eða eitthvað því líkt. Orðasambandið er sáttur VIÐ, ekki sáttur með. Hér er ruglað saman tvennu, að vera ánægður með eitthvað og að vera sáttur við eitthvað. (Engum dytti í hug að segjst vera ánægður við úrslitin! Það er álíka vitlaust og sáttur með.) Það er nú ekkert erfitt að muna þetta. 7. maí 2006
Afar gömul kona
Um helgina sagði Elín Hirst í Sjónvarpinu frá konu sem væri eini Íslendingurinn sem fæddur væri á þarsíðustu öld. Mér brá, svo gömul kona gæti alls ekki verið á lífi. Eftir að Elín hafði svo lesið fréttina áttaði ég mig á því að hún átti við næstsíðustu öld. Orðið þarsíðastur hefur á einhvern hátt þröngvað sér inn í málið og virðist ætla að ryðja orðinu næstsíðastur burt. Í mínum huga, og reyndar nokkurra annarra sem hafa haft samband við mig út af þessu, erum við nú á 21. öld. Síðasta öld var sú tuttugasta og næstsíðust var sú nítjánda. Átjánda öldin gæti samkvæmt venjulegum skilningi verið þarsíðust, þ.e. á undan næstsíðustu. Það er nokkurn veginn sambærilegt við þann næsta og á eftir honum þarnæsta. 2. maí 2006
|
