| Setjarar
Björn Ingólfsson sendi mér bréf um daginn og minntist á sérkennilegt fyrirbæri í málinu. Það er einkum og sér í lagi bundið við íþróttafréttir, en þar er farið að nota sögnina að setja í alls konar mismunandi tilgangi. Björn vitnar í Morgunblaðið: „Tryggvi setti 200. þrennuna stendur þar stórum stöfum í dag á forsíðu íþróttakálfsins. Hvergi er getið hvar hann setti hana enda var hann víst bara að skora þrjú mörk í einum leik.” Við erum vön því að setja bókina upp í hillu eða setja mjólkina inn í ísskápinn og jafnvel að setja mörkin hvort við sinn enda vallarins. Ekki að setja mörk. Það heitir að skora eða gera mörk. Það er að vísu hægt að setja mark sitt á leikinn, en til þess þarf maður alls ekki að skora. En þeir eru fleiri setjararnir. Björn segir: „Á bls. 11 eru setjarar farnir að blanda sér í kappaksturinn í Monaco á sunnudaginn. Þar segir að Schumacher hafi sett hraðasta hring mótsins. Ég hef ekki séð það fyrr í Mbl. en hef hins vegar heyrt það hjá þeim ágæta manni sem lýsir formúlunni og er vel að sér í öllu sem hana snertir...“ Ég er sammála Birni að þetta er sérkenilegt og illskiljanlegt. Hvernig er hægt að setja hring í kappakstri? Venjulegt fólk myndi kalla það að aka eða keyra. Hvaðan þessi notkun á sögninni að setja er komin vitum við Björn hvorugur, gaman væri að vita hvort þetta er komið úr einhverri útlensku og þá hverri. Hins vegar hefur Björn gott auga og veltir fyrir sér setjurum og fótbolta þegar hann segir: „Ætli þetta endi með því að á uppskeruhátíð knattspyrnumanna verði kjörinn setjari mótsins í staðinn fyrir markakóng?“ Ég get engu við þetta bætt. 28. maí 2005
Þágufallið gengur laust
Ég er nýbúinn að skrifa um auglýsinguna frá kennurunum sem segja að ÞEIM langi. Í útvarpinu gengur nú auglýsing frá einhverju fyrirtæki sem heitir Selegt. Mig grunar að það sé skrifað Select og mig minnir að það hafi verið afsakað með því að einhverjar búðir í útlöndum hétu þessu nafni. Það er aum afsökun, en það er annað mál. Í þessari auglýsingu er sagt: „Manni langar bara í kaffi og kökur.“ Á sama hátt og á að segja MIG langar á að segja MANN langar. Það á að nota þolfall hér en ekki þágufall. Fyrir þessa villu hafa börn verið skömmuð áratugum saman, en það er tiltölulega nýtt að þessi beygingarskekkja fái greiða leið inn í fjölmiðla. 28. maí 2005 Söngkeppni og söngvakeppni
Mér finnst fólk rugla saman orðunum söngkeppni og söngvakeppni. Þau eru ekki sömu merkingar. Evrópukeppni sjónvarpsstöðva var (og er kannski enn) söngvakeppni. Eins og þeir sem eru komnir til nokkurra ára muna var þess vandlega getið í sjónvarpsþáttum, meðan haldin var forkeppni hér á landi, að þetta væri keppni um besta lagið, ekki besta flytjandann. Þar er keppt um söngvana – lögin. Hitt er söngkeppni, þegar keppt er um hver sé besti söngvarinn. Við getum kannski sagt að Evrópukeppnin Evróvisjón sé söngvakeppni, því þar á að velja besta lagið, enda öll lögin ný og sérstaklega samin fyrir keppnina en söngvararnir jafnvel svo gamlir að þeir jaðra við að vera safngripir, en söngkeppni framhaldsskólanna söngkeppni, vegna þess að þar á að velja besta flytjandann, enda oftast sungin gömul og kunn lög. 28. maí 2005
Afbrigði í sagnbeygingu
Það er margt skrítið í beygingamáli eins og íslensku. Eitt er að í málinu eru sumar sagnir persónulegar, eins og kallað er, breytast og haga sér eftir frumlaginu eða gerandanum, dæmi ég fer, þú ferð, við förum, þið farið (sögnin breytist ef skipt er um persónu eða tölu á gerandanum). Aðrar eru ópersónulegar, einkum sagnir með tilfinninga- eða skynjunarmerkingu eins og mig dreymir, þig dreymir, okkur dreymir, ykkur dreymir og mér finnst, þér finnst, okkur finnst, ykkur finnst. Hér er hvort tveggja að svokallaður gerandi eða frumlag er ekki í nefnifalli, eins og langalgengast er og því fylgir að sögnin breytist ekkert hvernig sem við skiptum um persónu og tölu. Svo eru til sagnir sem eru stundum persónulegar og stundum ópersónulegar (sumir segja að vísu að þetta séu þá tvær sagnir sem líti bara eins út). Dæmi. Konan ber pokana, við berum pokana, þeir bera pokana o.s.frv. Hins vegar bátinn ber að landi, bátana ber að landið, mig ber, þig ber, okkur ber o.s.frv. þarna breytist sögnin ekki neitt. Í útvarpi í morgun var farið rangt með eitt af þessum fyrirbærum. Það er sögnin að fara. Í venjulegri merkingu er sagt ég fer, þú ferð, við förum, þeir fara o.s.frv. Á hinn bóginn eru til orðsambönd þar sem sögnin er notuð ópersónuleg eða óeiginleg. Það er eins og þegar sagt er: Ýmsum sögum fer (fram) (af einhverju), ekki ýmsar sögur fara... Viðmælandi um Kínaför sagði í útvarpinu: „Það fara tvennum sögum af þessari heimsókn. Það er rangt. Hann hefði átt að segja fer. 27. maí 2005
Málfar kennara
Ég hef vísvitandi beðið svolitla stund með að setja hér inn pistil um auglýsingu í Dagskránni á Akureyri þessa vikuna, en Hallmundur sendi mér klippu úr henni og spurði hvort mér fyndist ekki sorglegt að sjá svona lagað. Þarna eru nemendur og KENNARAR að auglýsa saman. Það hefði verið sök sér ef nemendur hefðu skrifað þennan texta en í fyrsta lagi hefðu kennarar átt að vera færir um að lagfæra hann áður en hann var sendur Dagskránni og í öðru lagi hefði starfsfólk Dagskrárinnar átt að kunna nóg til að geta lagfært vitleysuna áður en hún var sett á prent. Hvorugir hafa staðið sig í starfi. Það er grátlegt. Textinn er þessi: „Okkur nemendum og kennurum í Hlíðaskóla í Varpholti langar að bjóða ykkur á myndlistarsýningu í Deiglunni...“ 27. maí 2005
Beyging einfaldra orða
Það vefst fyrir sumu fólki að beygja einföld orð. Ég heyrði áðan í útvarpi talað við tíðindamann Umferðarstofu þar sem fram kom að ýmsar hættur væru á götum Reykjavíkur vegna viðgerða. Meðal annars sagði hann eitthvað á þá leið að framkvæmdir væru á mótum Laugavegs og Barónstígar. Nú vill svo til að vegur er í eignarfalli vegar. Stígur hefur hins vegar eignarfallið stígs. Það er afar nauðsynlegt, sérstaklega fyrir fólk sem talar um götur og stíga í vinnunni sinni, að kunna að beygja þessi einföldu orð. 27. maí 2005
Þannig
Ég hef stundum velt því fyrir mér hvort það er austfirsk málvenja, hugsanlega bundin við afmarkað svæði á Austfjörðum og/eða Héraði að segja þannegin þegar flestir segja þannig. Ég held ég hafi fyrst heyrt þetta þegar ég kenndi í Neskaupstað árið 1969. Það gleddi mig ef einhver gæti sagt mér hverjir segja þannegin. 18. maí 2005
Ég á heima á Íslandi
Ég tók eftir því að Egilsstaðastelpan í fegurðarsamkeppninni sagði í kynningunni:„Ég er frá Egilsstöðum.“ Hinar stelpurnar sögðu næstum allar:„Ég kem frá X eða Y.” Egilsstaðastelpan talaði almennilega íslensku. Hinar gerðu það ekki. Að koma frá Akranesi, er hægt að nota í sömu merkingu og ég er að koma frá Akranesi, er nýkominn þaðan. Á íslensku þýðir ég kem frá ekki að eiga heima / vera upprunninn / fæddur og uppalinn á staðnum. Á íslensku segjum við: „Ég er frá Akranesi“ eða: „Ég er Akurnesingur (Skagamaður)“ eða einfaldlega: „Ég á heima á Akranesi.“ Á ensku er hins vegar sagt:„I come from...“ Þess vegna segi ég að hinar stelpurnar hafi talað ensku með íslenskum orðum. Þetta eru greinileg ensk áhrif á íslensku – og því miður hefur þetta á mjög stuttum tíma orðið skelfilega algengt í málinu. 18. maí 2005
Eins og þín er von og vísa
Finnur sendi mér klippu af mbl.is, þar sem sagt er frá frumsýningu kvikmyndar eftir Dag Kára Pétursson. Þar er meðal annars sagt: „ ... en lýsa má myndinni í örstuttu máli sem ljúfsárri og rómantískri gamanmynd – með svolítið öðruvísi blæ, eins og Degi er von og vísa.“ Í fyrsta lagi er gersamlega ómögulegt að skilja hvað átt er við með því að myndin sé með svolítið örðuvísi blæ. Öðruvísi en hvað? Hitt er verra að fréttamaður kann ekki að fara með orðatiltækið um von og vísu, notar vitlaust fall á nafni Dags. Hann hlýtur að geta beygt orðið rétt (Dagur um Dag frá Degi til Dags). Þess vegna: ... eins og Dags er von og vísa. 16. maí 2005
Norðurmjólk enn til skammar
Ég leyfi mér að stinga upp á því við Norðurmjólk og KEA-skyr að skipta um aulýsingastofu. Það er ekki einasta að búið hafi verið til ónefnið Smoothie á eina skyrafurðina, eins og ég hef áður bent á (16. og 18. apríl), og gárungarnir eru í háðungarskyni farnir að kalla Smeðju, og líkasmæfingar á baki umbúðanna séu alsettar málvillum og stafsetningarvillum, heldur er heilsíðublaðaauglýsing um þessa vöru framleiðandanum til stórrar minnkunar. Þar segir nákvæmlega: „Nýr heilsudrykkur frá KEA-skyr.“ Það dettur engum heilvita manni í hug að spyrja: Viltu aðeins meira af KEA-skyr? Á ég að segja þér frá KEA-skyr? Þessi drykkur er búinn til úr KEA-skyr. Ónei. Þágufall orðsins skyr er skyri. Það er forkastanlegt þegar auglýsingatextahöfundar kunna ekki að beygja einföld orð í íslensku máli og jafnforkastanlegt að stjórnendur fyrirtækja skuli láta það viðgangast að auglýsa vöru með þessu herfilega móti. 12. maí 2005
Börn með afslætti
Óheppnir eru þeir hjá Netklúbbi Icelandair. Þeir auglýsa í dag: „ Fyrir barn með afslætti verð frá 11.035 kr.“ Ekki að undra þótt Páll fóstri minn hrykki í kút suður í Danmörku þegar hann sá þetta á skjánum hjá sér í morgun. 11. maí 2005
Fljótandi grjót
Á mbl.is stendur í dag: „Heldur ófögur sjón blasti við Hafnfirðingum um helgina þegar mikið af spýtnabraki og möl flaut um slippinn.“ Ég býst við að fleiri hafi orðið undrandi en Þorsteinn, sem sendi mér þessa frétt. Steinar sökkva venjulega í vatn. Meira að segja þeir flötu steinar sem maður notar til að fleyta kerlingar, eins og það hét í mínu ungdæmi. Þeir flutu reyndar ekki heldur skoppuðu á vatnsfletinum eftir að hafa verið kastað nokkurn veginn lárétt, en sukku svo þegar kraftur kastsins dvínaði. Ég trúi ekki að möl hafi flotið í slippnum. Ekki einu sinni í Hafnarfirði. 9. maí 2005
Kýrnar smækka
Í Speglinum í útvarpinu var áðan talað um tækni í íslenskum fjósum og að nú séu flestir bændur að koma sér upp sjálfvirkum tólum og róbótum til að geta leyft sér að líta stundarkorn upp úr erfiði dagsins. Þar sagði ágæt tíðindakona eitthvað á þá leið að mjólkurframleiðslan væri alltaf að aukast þrátt fyrir að fjöldi kúa hefði dregist saman. Ég gat ekki skilið þetta öðru vísi en svo að fjölmargar kýr hefðu dregist saman, þ.e. skroppið saman eða minnkað. Við Björn Ingólfsson álítum þó, eftir svolitla umhugsun, að stúlkan hafi ætlað að að segja að kúm hafi fækkað. 9. maí 2005 Efstur
Gaman er að heyra að komin er á ný kona í hóp íþróttafréttamanna útvarps. Maður leyfir sér að vona að það verði til að auka jafnvægi í íþróttafréttum karla og kvenna. Hitt er annað að þessi ágæta stúlka talar um evvsta sæti og einhver sé evvstur en ekki efstur með greinilega blásnu og órödduðu f-i eins og flestir segja og hafa sagt frá ómunatíð. Ég hef heyrt þessa veiklun eða röddun áður og setti hér örstutta áminningu 16. júní 2003. Mér finnst þetta ekki fallegt eða æskilegt. 9. maí 2005
Fjarlægja götur í Reykjavík
Reykjavíkurborg hefur undanfarið auglýst hreinsunarátak og bent fólki á að það geti sett rusl út á götur sem borgarstarfsmenn muni fjarlægja. Þeir ætla sem sagt að fjarlægja heilu göturnar í höfuðborginni. Þetta minnir á gömlu söguna um lykla sem týndust á bandi milli Hafnafjarðar og Reykjavíkur. Vonandi láta starfsmenn borgarinnar nægja að fjarlægja ruslið af götunum. 7. maí 2005
Villandi málnotkun – háskólatorg
Ég minntist fyrir stuttu á það furðulega fyrirbæri að til stæði að „byggja“ svokallað háskólatorg við Háskóla Íslands. Ég benti á það byggði enginn torg. Torg er óbyggt svæði. Oft mætast þar vegir, sem liggja til margra átta. Lækjartorg er autt svæði á jafnsléttu og það eru Ráðhústorgið á Akureyri og samnefnt torg í Kaupmannahöfn líka, svo dæmi séu tekin. Í Morgunblaðinu í dag kemur í ljós hvað það er sem hin háa stofnun kallar því villandi nafni torg. Um er að ræða tvö aðskilin og talsvert stór hús, sem reisa skal á lóð Háskóla Íslands, en úr þessum tveimur húsum á að gera tengiganga þannig að komast megi þurrfóta inn í flest gömlu húsin á háskólalóðinni. Sér er nú hvert torgið! Engum kom í hug að verið væri að „byggja torg“ þegar Hólar voru reistir við MA með göngum sem tengdu húsið annars vegar við Gamla skóla og hins vegar við Möðruvelli. Enda var það hvorki né er torg. 7. maí 2005 |
