Eldri pistlar:
- - - - - - - - -
maí 2004
apríl 2004
mars 2004
feb. 2004
jan 2004
des 2003
nóv 2003
okt 2003
sept 2003
ágúst 2003
júlí 2003
júní 2003
maí 2003
apríl 2003
mars 2003
feb 2003
jan 2003
des 2002

Sjálfvirkur símsvari
Oft heyrir maður í síma: „Þetta er sjálfvirkur símsvari hjá Jóni og Jónínu. Við getum ekki svarað í símann í andartakinu en ef þú gefur upp nafn og númer hringjum við strax og við getum.“ Gott og vel. Hvað meinar fólk með því að segja að þetta sé sjálfvirkur símsvari? Dettur einhverjum í hug að hann sé handvirkur? Ef einhver hringir sem maður nennir ekki að tala við grípi maður tólið og fari með ræðuna: „Þetta er sjálfvirkur símsvari...“ Varla. Þetta er bara símsvari, það kemur engum við hvernig hann virkar. Þegar ég hafði lesið einhverja svona ræðu á símsvarann minn var kvartað undan því við mig að ég læsi alltof langan texta. Það er rétt, ég nenni oft ekki að hlusta á langa ræðu í símsvara. Hér mætti segja: „Þetta er hjá Jóni og Jónínu. Gefðu upp nafn og númer og við hringjum þegar við getum.“ 31. maí 2004

Handfrjáls búnaður
Farsímum fylgir aukabúnaður. Meðal annars höfuðtól sem maður getur notað þegar maður getur ekki haldið á síma. Hvatt er til að fólk noti þetta ef það þarf að tala í síma meðan það keyrir bíl (ég sá einu sinni mann á blöðrujeppa keyra á hringtorgi í Reykjavík, hann talaði í síma með annarri hendinni og reykti sígarettu með hinni, veit ekki hvernig hann stýrði). Af einhverjum undarlegum sökum var tekið upp á því að kalla þessi höfuðtól handfrjálsan búnað. Sennilega þýðing á hands-free – en þetta eru náttúrlega bara höfuðtól eða eyrnatól, ef fólk vill frekar nota það. Ekki handfrjáls búnaður. Það er bara della. Er hitt þá handbundinn búnaður? Nei. Það á ekki að taka alla vitleysu úr útlensku og mála hana með íslenskum litum. Það er kauðaskapur. 31. maí 2004

Slitrur
Ákaflega sérkennilega lesin auglýsing í útvarpinu þessa dagana þar sem samsett orð eru slitin í sundur og borin fram með leshléum og áherslum eins og mörg smáorð væru. Þetta hlómar einhvern veginn svona: „Viltu fræðast um vetrar, úðun, áburðar, gjöf, ill, gresis, eyðingu“ o.s.frv. Þetta er nú bara fúsk. Þetta verða þeir að laga þessir garðræktarmenn. 31. maí 2004

Mormónar
Ég rakst í Morgunblaðinu í gær á grein um Íslendinga sem fluttu vestur um haf og tóku mormónatrú forðum tíð. Það varð til þess að ég fór enn einu sinni að brjóta heilann um heiti þessa trúflokks á íslensku: Kirkja Jesú Krists hinna Síðari daga heilögu. Þetta hef ég aldrei skilið þegar frá eru talin fyrstu þrjú orðin. Ég á að heita sæmilegur í málfræði og setningafræði en merkingu þessa orðasambands hef ég aldrei náð. Gaman væri að vita hvað þetta þýðir og hvort ekki er hægt að segja þetta þannig að allir skilji. 31. maí 2004

Samhengi er nauðsynlegt
Í lítilli frétt Morgunblaðsins um Gideonfélagið sendur: „Um 8.500 eintök voru afhent hérlendis, til 10 ára barna, hótelum, gistihúsum, sjúkrahúsum, fangelsum, hjúkrunarfólki og fleirum...“ Hér er tvennt að. Á íslensku gefum við einhverjum, gefum ekki til einhvers, og afhendum einhverjum, afhendum ekki til einhvers. Þetta er enska, to give something to someone. Í öðru lagi verður öll súpan vitlaus við það að nota forsetninguna til (10 ára barna) í upphafi vegna þess að allt sem á eftir fer ætti þá að standa með henni og þá yrði að segja „...til 10 ára barna, hótela, gistihúsa...“ o.s.frv. Langeinfaldast og réttast hefði hins vegar verið láta sögnina afhenda ráða og segja: „...voru afhent 10 ára börnum, hótelum, gistihúsum...“ Þá væri þetta mannamál. 31. maí 2004

Kunna ekki, gera samt
Það yrði efni í langan pistil og jafnvel marga langa að fjalla um dægurlagatexta. Þegar þeir dynja í eyrum óska ég þess oft að ég kynni ekki reglur um stuðla og rím. Vissulega eru til ágætir textar gerðir af glöggu bragviti, en fleiri eru textasmiðirnir sem hnuðla saman einhverjum orðaleppum og láta þá falla að lagi. Oft vill þá verða vitlaust hvort tveggja, merkingin og kveðskapurinn og hið þriðja líka, áherslurnar. Það er nefnilega algengast nú orðið að dægurlagamenn geri lag og saumi síðan texta við það. Það er fjarskalega miklu hættulegra fyrir málið og textann en ef hitt væri, að texti væri gerður af einhverri þörf eða viti og lag síðan sniðið að honum. Megas er náttúruleag skáld í sérflokki og hagyrðingur mikill og Jónas Friðrik hefur gert haganlega texta við annarra manna lög og ekki má gleyma margri snilldinni hjá Jónasi Árnasyni. Á hinum endanum ætla ég bara að nefna tvö dæmi, Bubba og Birgittu. Þarf ekki að orðlengja um rímþröng, vitlausar áherslur og merkingarlegt uppnám í sumum verkum þeirra. Í morgun heyrði ég konu syngja texta sem ég skildi alls ekki. Eftir að hafa heyrt þetta þrisvar (þetta var nefnilega Rás 2 og sömu lögin spiluð aftur og aftur) datt mér í hug að ort væri um veikt eða vangefið barn, en er þó ekki viss. Þarna segir m.a. „Í einföldum hugarheimi er margt sem getur glatt.“ Það er nefnilega það. Og svo er farið á stuðlafyllirí: „Hamingjan heilsar þeim sem fagra hugsun hefur.“ Æi, það er betra að sleppa formeinkennum eins og stuðlasetningu en að gera þetta vitlaust og fjölfalda það á plötur þar sem það lifir um aldur og ævi. Eða að gera hitt sem er skynsamlegt, fá einhvern sem kann til að laga vitleysurnar áður en þær eru gerðar að söluvöru. 30. maí 2004

Blessað féð
Fé um fé frá fé til fjár. Það er allur galdurinn. Alveg sama hvort um er að ræða fé á fæti, búfénað, eða fjármuni, gjaldmiðil. Nákvæmlega sama beygingin. Og þessi beyging heldur sér líka í samsettum orðum. Þess vegna er til embætti fjármálastjóra og fjármálaráðherra en ekki fésmálaráðherra. En Fréttablaðið lendir í bölvuðu rugli í gær: „Grunur um uppruna fjársins.“ Þetta er óttalega slæmt því hér, eins og ævinlega, á eignarfall orðsins fé að vera fjár en ekki fjárs. Uppruni fjárins er svona – hvort sem það eru gjaldmiðlar eða rollur. 30. maí 2004

Kynvillur
Þegar fólk hugsar ekki um það sem það segir koma upp alls konar villur, meðal annars kynvilla. Kynvilla er þegar sá sem talar gleymir eða ruglar kyni á því sem hann talar um. Gott dæmi var í fréttunum í gær, gott ef ekki fréttinni um Amnesty International. Þar var sagt: „...hvort menn eru tilbúnir að fórna þeim gildum sem settar eru fram í skýrslunni.“ Gildi, eins og orðið er notað hér, er í hvorugkyni fleirtölu, þau gildin. Hér urðu þau allt í einu í kvenkyni, gildin, þær eru settar fram. Svona málfræðileg kynvilla er langalgengust í orðum sem tákna einstaklinga eða hluti af tveimur kynjum. Nærtækasta dæmið eru orðin foreldrar og krakkar, hvort tveggja karlkynsorð, en þegar fornafn er sett í staðinn fyrir þau er það venjulega fornafnið ÞAU í hvorugkyni. Það er eðlileg vitleysa merkingarlega séð en málfræðilegt glapræði, því með því að skipta um kyn slitnar málfræðilegt samhengi. 27. maí 2004

Starfsemi
Mér finnst oft ástæða til að minna þá sem tala í útvarp og sjónvarp á að tala skýrt. Mér finnst ekki nógu vandað mál að tala um starsemi þegar átt er við starfsemi. það ætti engum að verða skotaskuld úr því að bera fram svolítið f (í raun og veru v, ef að er gáð) þarna í miðju orðinu. 27. maí 2004

Hrognamál í útvarpi
Ég veit ekki hvað er að gerast á munni sumra manna. Í útvarpinu var í gær talað við konu sem ræddi um skýrslu sem tengdist Amnesty International. Blessuð konan sagði að skýrslan væri leidd af Bandraríkjamönnum en auk þess kæmu að henni fulltrúar frá mörgum þjóðum. Mest fór fyrir brjóstið á mér þetta með afleiddu skýrsluna. Þetta er bara bull og vitleysa. Ég geri ráð fyrir að hér hafi átt að tala um nefnd sem Bandaríkjamenn hafa trúlega STJÓRNAÐ en alls-alls ekki leitt. Það er enska, to lead, í merkingunni að stjórna eða vera í forystu. Á Íslandi getum við leitt einhvern, hönd í hönd. Það er allt annað mál. En umrædd skýrsla hefur trúlega komið frá þessari nefnd. Hitt atriðið virðist vera að skjóta rótum varanlega í málinu. Að koma að einhverju máli. Mér finnst það kjánalegt og klaufalegt og það hef ég svo sem sagt áður hér. Áður hét þetta mörgum nöfnum: vera með, taka þátt, vera aðili, eiga aðild, vera í hópi, eiga hlut að, eiga þátt í, vinna að og svo framvegis lengi, lengi. Nú er bara komið að. Það er slæmt. Það er alltaf slæmt að eyðileggja eða drepa gott orðalag með einfaldri lágkúru. 27. maí 2004

Flugatvik
Ég hef áður bent á hversu óheppilegt og vitlaust það er að taka orð eins og atvik og snarbreyta merkingu þess að ástæðulausu. Þetta hefur verið gert í tilvikinu flugatvik. Það virðist eingöngu notað í merkingunni óhapp eða hættuástand. Flugatvik þýðir hins vegar miklu miklu meira. Atvik er ekki annað en atburður og atburðir og atvik eru ekki slæm, nema þegar þannig stendur á. Flugatvik er til dæmis það að snúa í gang hreyfil á Piper Cub, dreifa áburði með Páli Sveinssyni, lenda þyrlu við Fjórðungssjúkrahúsið, lenda flugvél á Akureyrarflugvelli eða í Grímsey og jafnvel fleygja karamellum yfir gesti í barnaafmæli í garðinum heima. Allt eru þetta flugatvik ekki síður en óhapp sem átti sér – eða hefði hugsanlega getað átt sér stað í flugi hér eða þar. Í stað þess að misnota orðið flugatvik sem neikvætt orð mætti til dæmis tala um flugóhapp eða flugvá eða flugvanda. 24. maí 2004

Vigtin og þyngdin
Ég hef áður nefnt að óundirbúið útvarp sé dónaskapur við hlustendur, það geti leitt af sér rugling og subbuskap í máli. Slíkt er alls ekki boðlegt hlustendum. Núna áðan var morgunþulur Rásar 2 að fimbulfamba með vefsíðu og greinilega að reyna að endursegja snöggvast það sem þar stendur, en réð ekki við það fremur en margoft áður. Þetta er því miður næstum daglegur viðburður. Í þetta sinn var talað um eitthvert lyf sem leiddi meðal annars til þess, þegar ungir karlmenn tóku það inn, eins og Magnús sagði, að vigtin lagaðist. Ekki mun það hafa verið vegna þess að vigtin hafi verið biluð, enda kom annars staðar fram að mennirnirr höfðu lést, heldur virðist þessi útvarpsmaður ekki hafa áttað sig á því að weight á enski þýðir þyngd. Fyrirgefið, en ég er hneykslaður á því að svona asnaskapur skuli fá óátalið að dynja í eyrum landsmanna, þeirra sem stilla á Rás 2 Ríkisútvarpsins. Er virkilega enginn málfarsráðunautur við þá stofnun? 19. maí 2004

Haltur leiðir blindan
Það er orðið ótrúlega algengt í íþróttafréttum að tala um til dæmis að Haukar leiði gegn Val og íslensku stelpurnar leiði gegn þeim dönsku. Þetta er enska, held ég, sögnin to lead, sem merkir m.a. að vera á undan, öðrum fremri. Sögnin að leiða hefur hingað til verið til í margbreytilegri merkingu en ekki þeirri að hafa betur, vera á undan, vera betri, vera yfir, hafa skorað fleiri mörk, standa sig betur, standa einhverjum á sporði, vera ekki síðri en einhver o.s.frv. o.s.frv. Mér finnst alveg fullkomlega ástæðulaust að taka sögnina to lead svona upp í íslensku. Hún er óþörf. 18. maí 2004

Kvæði og kross
Þórir Jónsson bendir mér á að í Fréttablaðinu 16. maí sé sagt frá spilafíkli sem tók sig á. Um hann segir: „... á síðasta ári vatt hann sínu kvæði í kross.“ Jæja. Hvað er að gerast hér? Sögnin að vinda, til dæmis vinda blauta tusku, beygist vinda, vatt, undum, undið. Varla hvefur kvæðið verið svo blautt að þurfti að vinda það. Nei. Orðtakið er að venda kvæði sínu í kross, venda í merkingunni að snúa, beygja af leið. Í öllum bænum breytið þessu í „…venti hann kvæði sínu í kross.“ 18. maí 2004

Teikóver
Í Fréttablaðinu 16. nóvember segir enn fremur um spilafíkilinn: „...og svo hrúgast inn kröfurnar og spilafíkillinn tekur yfir lífið. Eftir sitja ættingjar umvafðir skuldum.“ Miklir óttalegir aular eru þetta nú sem skrifa svona mál. Hvern andsk… tekur spilafíkillinn yfir lífið? Ekki er þetta íslenska. Það er ekki nóg að taka enska frasa, þýða þá orð fyrir orð og halda að þá sé komin íslenska. Úr því verður sjaldnast neitt merkilega en „hot spring river this book.“ Það mætti segja að spilafíknin, ekki fíkillinn, tæki völdin í lífi mannsins. Það væri að minnsta kosti skiljanlegt. En svo kemur hitt. Sögnin að vefja beygist vefja, vafði, hef vafið. Ef einhver lendir í því að aðrir vefja hann þá er hann vafinn (ekki vafður) og ef þeir eru fleiri eru þeir vafnir (ekki vafðir). Þetta er nú bara barnaskólanámsefni. 18. maí 2004

Vaff ess
Nú er einhver tíska að auglýsa Haukar vs. Valur, Ísland vs. Danmörk og svo framvegis. Hver fjandinn er þetta vs? Þetta er upphaflega latína, forsetningin versus, sem lifir enn í ensku eins og margt latínukyns, og er aðallega notuð í íþrótta- og lagamáli, segir Oxford-orðabókin mér. En af hverju er allt í einu farið að nota þetta á íslensku? Einfaldlega vegna þess að einhverjir einfeldningar halda að þetta sé flott. Það er það bara ekki. Við getum alveg sagt Haukar gegn Val og Valur gegn Haukum og það er mannamál. Í fyrsta lagi er ástæðulaust að taka upp erlendar skammstafanir yfir það sem til er á íslensku. Í öðru lagi passar ensk forsetning ekki inn í íslensku. Íslenskar forsetningar stýra orðum í aukaföll, eins og forsetningin gegn stýrir þágufalli í dæmum eins og Ísland gegn Danmörku eða Íslendingar gegn Dönum. Íslenska er beygingamál. Enska er það ekki. Og svo á ekki að sletta ef maður kann það ekki. 15. maí 2004

Vont mál í Skýjum
Mér var send klippa úr tímariti Flugfélags Íslands, sem heitir Ský. Þetta er frá 3. maí í ár. Þar segir Róbert Traustason frá væntanlegum kvikmyndum, meðal annars myndinni TROY, sem á íslensku útleggst Trója, enda mun þar fjallað um Trójustríð. Greinin hefst á snilldinni: „Í tímanna rás hafa menn heyjað stríð.“ Ég efast um að þarna hafi verið stundaður heyskapur, sögnin að heyja (stríð) beygist heyja – háði, hef háð. Ég held að þessi grein sé ekki frumsamin heldur illa þýdd, til dæmis þar sem segir á heldur óíslenskulegan hátt: „Tveir heimar berjast fyrir völd og vegsemd. Þúsundir deyja fyrir heiður. Og ást mun færa endalok þjóðar.“ Mér finnst þetta fyrir neðan allar hellur og beinlínis dónaskapur að leggja svona texta á borð fyrir fólk, jafnvel þótt það sé ofar skýjum. 13. maí 2004

Skiptir máli hver gerir
- Gunnar ásamt Jóni, Þórði og Hafliða hafa unnið að þessari rannsókn. Er eitthvað að þessari setningu?
- Já, hún er því miður snarvitlaus.
- Af hverju?
- Einfaldlega vegna þess að sögnin að hafa er í fleirtölu.
- Ha?
- Já, hún er í fleirtölu en það er bara einn gerandi í setningunni, Gunnar?
- En þarna eru Jón og Þórður og Hafliði líka.
- Það er satt, en þeir eru ekki gerendur eins og þetta er sagt. Þeir eru í þágufalli vegna þess að þeir standa með forsetningunni ásamt og stjórnast af henni. Þess vegna hefði átt að segja: Gunnar ásamt Jóni, Þórði og Hafliða hefur o.s.frv. (og þá væri ekki verra að sögnin að hafa næat á eftir Gunnari: Gunnar hefur ásamt Jóni o.s.frv. En svo er líka hægt að sleppa þessu ásamt og segja einfaldlega Gunnar, Jón, Þórður og Hafliði hafa unnið – og þá er allt í lagi. 13. maí 2004

Mannanöfn á að beygja rétt
Mér finnst nú svo sem alveg í lagi að gera þá kröfu til útvarpsmanna að þeir kunni að beygja algengustu mannanöfn. Það kunni hann ekki sá sem lýsti leik Vals og Vestmannaeyja í Sjónvarpinu í kvöld og talaði í sífellu um þetta hefði verið gott hjá Hafrúni og hitt hefði verið glæsilegt hjá Kolbrúni. Hvernig er þetta með menningarhlutverk útvarpsins? Er ekki hluti af því málvöndun og málvernd? Á þá að láta svona kjánaskap óátalinn? 10. maí 2004

Viðbrögð
Í gær heyrði ég sagt á Rás 2: „Hafið þið fengið einhver viðbrögð á þessa samþykkt.“ Ekki alveg nógu heppilegt. Af hverju viðbrögð á samþykktina? Er ekki verið að tala um að bregðast við einhverju? Varla að bregðast á eitthvað. Algeng er að tvítekning, viðbrögð við einhverju, og mér þykir það í sjálfu sér ekki fallegt. Það er þó skömminni skárra en viðbrögð á eitthvað. Margir fjölmiðlar hafa staðið sig allvel við að eyða tvítekningunni og segja til dæmis spurn eftir einhverju og búa sig undir eitthvað. Það er ágætt. 10. maí 2004

Kannski
Mér finnst ekki mjög sniðugt að nota orðið kannski sem merkingarlaust hikorð. Merking orðsins er í raun og veru alvarlegri en svo að það sé rétt að slátra því. Fólk í viðtölum í út- og sjónvarpi segir í auknum mæli setningar eins og: „Ég leyfi mér að fullyrða að þetta er kannski heppilegasta leiðin...“ eða: „Það langmikilvægasta er kannski að færa fólkinu vatn og mat.“ Mér finnst kannski gersamlega eyðileggja fullyrðinguna og mér finnst þegar svona er sagt að fólkið sem fullyrðir þori ekki að standa við orð sín. Mér finnst þetta óheppileg leið til að reka varnagla. 10. maí 2004

Fjölgun, aukning og mátar
Það eru endalaus vandræði með orðin fjölgun og aukningu og mikið væri nú gott ef þau hefðu aldrei orðið til. Eitt dæmið er í Fréttablaðinu í dag, bls. 2: „Talsverð fjölgun varð á heildarfjölda gistinátta...“ Það varð sem sagt fjölgun á fjölda!!! Þetta heitir á mannamáli að gistinóttum hafi fjölgað. Sagt er að aukningin hafi orðið mest fyrir vestan. Þá er sem sagt komin aukning á gistinóttum!!! Hvernig er hægt að auka nætur? Það er bara alls ekki hægt. Þær geta ekki orðið meiri eða minni heldur fleiri eða færri. Samt segir síðar: „...enda jókst gistináttafjöldi...“ Þetta er bara ekki mannamál. Og það er heldur ekki gott mál að segja: „Algengustu gistimátar fólks voru hótel og gististaðir.“ Hvað er gistimáti? Orðið er ekki til en það má sjá hvað við er átt. En hvers konar vitleysa er að tala um að algengt sé að gist sé á gististöðum? Síðast þegar ég vissi voru hótel gististaðir. Hérna hefði verið heppilegra að segja til dæmis: „Algengast var að gist væri á hótelum og gistiheimilum...“ Og ef menn eru mikilir mátar geta þeir búið saman í herbergi. 9. maí 2004

Naglaklippur
Mér datt í hug að Adolf þyrfti að gefa Öllu Gorkorian naglaklippur þegar hann var að tala um hana í handboltaleik og sagði: „Þvílíkar neglur!“ En hann var víst ekkert að tala um neglurnar á Öllu. Mér þykir ekkert sniðugt að kalla öll skot á mark neglur. Negla er aðallega tappi í bátsbotni, og vont ef hana vantar, en nýlega var farið að kalla neglu það sem áður var kallað negling, sem sagt fast skot á mark. Mér finnst samt alltaf heldur hjákátlegt að kalla þetta neglu – ekki síst ef það er síendurtekið allan leikinn. 5. maí 2004

Ærgot
Um ána Ræsu segir Fréttablaðið í dag á bls. 2 að hún „gerði sér lítið fyrir og gaut fimm heilbrigðum lömbum.“ Bætt er um betur síðar í fréttinni og sagt að hún hafi gert eins í fyrra, en þá „drapst reyndar eitt lambanna við fæðingu.“ Um þetta er það eitt að segja að ær bera. Það eiga íslenskir blaðamenn að vita. 4. maí 2004

Viðunandi
Þakka ber Fréttablaðinu í dag fyrir að nota orðið óviðunandi, sem er miklu meira mannamál en þetta bölvaða óásættanlegt, sem riðið hefur öðru á slig. 4. maí 2004

Föl og fannfergi
Það er nokkuð stórt upp í sig tekið að í þessu vorhreti sé komið fannfergi á Norðurlandi, eins og segir í Fréttablaðinu í dag. Fannfergi er ekki fyrr en kominn er afar mikill snjór, enda er fergi komið af orðinu farg, sem er þungt. Með öðrum orðum snjóþyngsli. Föl eða þunn snjóbreiða er ekki farg, ekki frekar en logndrífa geti talist snjóstormur. 4. maí 2004