| Auð atkvæði
Morgunblaðið segir frá því á forsíðu á forsetakosningadegi að auð atkvæði verði birt sérstaklega í fyrsta sinn. Þetta er bull. Atkvæðaseðill er lagður fram. Á honum getur maður greitt frambjóðanda atkvæði eða skilað auðu. Þriðji möguleikinn er að gera einhverja gloríu svo seðillinn teljist ógildur. Atkvæði falla frambjóðendum í skaut. Auðir seðlar eru ekki atkvæði. Þess vegna eru engin auð atkvæði. Auk þess veit ég ekki betur en ævinlega hafi verið gerð grein fyrir því í kosningum hversu margir atkvæðaseðlar eru auðir og hversu margir ógildir. Stundum er það þó nefnt í sama takinu. 27. júní 2004
Til og frá
Það er ekki alltaf hægt að nota til og frá saman af því að til stýrir eignarfalli en frá stýrir þágufalli. Þess vegna er dálítið vitlaust að segja, eins og sagt var í útvarpinu í dag, þegar talað var um að Ameríkanar (sem heita BNA-menn í Mogganum!!!) ætli að krefjast þess, að allir gestir þar í landi skuli láta taka af sér fingraför og þau verði athguð við komu til og frá landinu. Frá landinu er rétt en til landinu er vitlaust. Hér þyrfti að segja til landsins og frá því. Nákvæmlega eins og með stelpuna sem var allfa að fara í peysuna og úr henni. Ekki í og úr peysunni, auðvitað ekki. 25. júní 2004
Hvenær lýkur svæði?
Ég hef oft rekist á umferðarskilti á Reykjanesbraut í Breiðholti, þar sem lengi hefur staðið yfir vegagerð. Þar segir á einum stað Vinnusvæði 0-2000 metrar. Það er einhver undarlegur nýr siður Vegagerðarinnar að segja að eitthvað sé frá núll til eitthvað metra eða kílómetra. Eðlilegt væri hér að segja: Vinnusvæði 2 km. Hitt er undarlegra, þar sem komið er að 2000 metra markinu. Þar stendur Vinnusvæði lokið. Einhver atburður eins og tónleikar eða vagagerð tekur tíma og á andanum er honum lokið. Það er allt í lagi. Svæði verður hins vegar ekki lokið. Vinnusvæðið er ekki búið, horfið, gufað upp, eins og poppkorn í miðri bíómynd. Hér hefði verið eðlilegra að segja að hér endaði vinnusvæðið. 25. júní 2004
Af hverju er myndin?
Í Morgunblaðinu í dag er svofelldur myndatexti::„Krummi í Mínus við bol með mynd af sjálfum sér.“ Þetta er kyndugt. Hvaða mynd er á bólnum? Eftir setningarinnar hljóðan er þetta bolur og á honum er mynd af honum (bolnum) sjálfum. Og Krummi stendur þarna hjá. Nú væri gaman að vita hvernig hægt er að segja þetta án þess að það sé vitlaust. 22. júní 2004
Nemandi eða ekki nemandi
Björn Ingólfsson bendir mér á að í DV segi frá því í dag að þriðji hver nýnemi fái ekki skólavist. Þarna er í eins konar fyrisögn sagt: „Menntaskólar senda 600 nýnema á guð og gaddinn.“ Og Björn spyr að sjálfsögðu: „Hvernig geta þeir verið nýnemar ef þeir fá ekki skólavist?“ Það er auðvitað laukrétt hjá honum að þetta stenst ekki. Nýnemi er nemandi sem nýbúið er að taka í skóla. Sá sem ekki fær skólavist er ekki nemandi – hann er í hæsta lagi umsækjandi, rétt eins og sá sem gefur kost á sér til forsetaembættis er frambjóðandi en ekki forseti. 22. júní 2004 Reisa braut!!!
„Norðmenn áforma að reisa braut til keppni í Formúlu-1“ segir í fyrirsögn á mbl.is nú í morgun. Hvernig í ósköpunum ætla þeir að reisa brautina? Leggja hana fyrst lárétta og reisa hana svo upp við húsvegg? Nei. Þetta er auðvitað bara bjánaskapur. Það reisir enginn veg eða braut eða götu. Og byggir slíkt ekki heldur. Vegur er lagður. Braut er lögð. 21. júní 2004
Gluggi og rúða
Mér er sagt að Gestur Einar hafi í morgun talað um umgengni og meðal annars sagt frá því að einhverjir hafi kastað flöskum út um bílrúður í bænum og þess vegna séu glerbrot um allar götur. Varla út um rúður, er það? Þá hefðu glerbrotin orðið allmikil inni í bílunum. Þetta er sams konar misskilningur og þegar talað er um að konan standi í hurðinni eða opni hurðina. Hurð er nefnilega spjald fyrir dyrum og rúða er gler í glugga. 21. júní 2004
Tímapunktur og stærðargráða
Prýðileg áminning í Morgunblaðinu í dag frá Auði Guðjónsdóttur á Akureyri. Hún nefnir þann ósið að tala um tímapunkt í stað þess að tala um tíma, til dæmis „á þessum tímapunkti“ í stað á þessum tíma – eða mun einfaldar núna. Einnig nefnir hún stærðargráðuna sem virðist vera að útrýma orðinu stærð. Flestir séu farnir að tala um það af hvaða stærðargráðu eitthvað er í stað þess að segja af hvaða stærð – eða einfaldlega hversu stórt það er. Þetta er gagnleg áminning. 21. júní 2004
Göngustafir
Núna rétt í þessu var P. Ólafsson í Reykjavík að auglýsa á Rás 2 göngustafi sem notaðir eru í svokallaðri stafagöngu. Og hvað haldið þið að hafi verið auglýst? Stafagöngustafir!!! 21. júní 2004
Að kunna ekki áherslureglurnar
Það fer dálítið í þær fínustu hjá mér þegar dægurlagatextahöfundar kunna ekki grundvallarreglur um áherslur og rím. Eitt af skýrustu dæmum um áhersluvitleysur er dálítið vinsælt, gamalt samsöngslag um mann sem var á röngum stað á röngum tíma. Ég hef ekki nennt að athuga hver höfundurinn er. Í viðlagi er sagt á þessa leið: „Ég er rangur maður á röngum tíma í vitlausu húsi.“ sem er út af fyrir sig í lagi að flestu leyti öðru en því að þetta passar engan veginn við lagið. Þarna eru áherslurnar á endingum orðanna mað-UR og tím-A og vitlausari getur íslenskur framburður tæplega orðið. Í seinni tíð er Birgitta sérstaklega fim við þetta. 20. júní 2004
Útlönd á Íslandi?
Í Fréttablaðinu í dag er sagt frá kvennahlaupinu og að hlaupið hafi farið fram „…á níutíu stöðum hér á landi, en þar af hlupu um fimm hundruð íslenskar konur á fimmtán stöðum í útlöndum.” Bölvað ekkisens bull er þetta í blaðamanninum. Fimmtán staðir í útlöndum geta bara alls ekki verið hér á landi. Svo einfalt er það.20. júní 2004
Slappmæli
„Og hvernig er opnunarhátíin svo búin að ganga?“ Ekki er þetta rishátt mál hjá fréttamanni útvarpsins. Hvernig gengur - eða - hvernig hefur … gengið er skömminni skárra. 20. júní 2004
Eitt orð breytir öllu
Ég hef tekið eftir því að sumir eru óheppnir þegar þeir nota alkunn orðatiltæki en fara ekki rétt með þau. Ef maður skýtur inn orði getur merking snúist við og það gerist oft án þess að fólk virðist taka eftir því. Dæmi um það heyrði ég á Rás 2 í morgun þegar sagt var: „Það er ekki úr vegi annað en að hlusta á...“ Þetta er sérkennilegt. Það er ekki úr vegi að hlusta þýðir að nú liggi beinast við að hlusta, nú sé sjálfsagt að hlusta, og það var það sem útvarpskonan ætlaði að segja. Þetta annað en er einhver helber misskilningur. Ég nefni annað sambærilegt dæmi: Oft er sagt: „Nú er ekkert að vanbúnaði nema að byrja á þessu.“ Ef sagt er Nú er ekkert að vanbúnaði að byrja þýðir það að nú sé allt til reiðu og megi því byrja. Ef smáorðið nema er haft með þýðir setningn að allt sé tilbúið nema það að byrja. Það er eiginlega út í hött. Við verðum að gæta þess að fara rétt með orðatiltæki til þess að það sem við segjum komi ekki öfugt út úr okkur. 13. júní 2004
Út í hött
Sennilega hefur það verið brandari þegar einhver tók upp á því að segja að eitthvað væri út í Hróa, svona af því að flestir kannast við Hróa hött. Það væri hálfgerð synd ef þessi brandari yrði til þess að orðatiltækið út í hött glataðist að eilífu. 13. júní 2004
Að bursta í sér tennurnar
Kannski er ég farinn að segja óþarflega oft „þegar ég var yngri,“ en einmitt þá var til athöfn sem hét að bursta í sér tennurnar. „Farðu nú og burstaðu (í þér) tennurnar...“ Nú skilst mér að allir séu hættir að bursta í sér tennurnar. Í staðinn eru þeir teknir upp á því að tannbursta sig. Kannski kemur að því að þeir hárbursti sig, fatabursti sig og skóbursti sig svo að lokum svo þeir verði nógu fínir. 7 júní 2004
Í tvö ár
Í morgun var talað í útvarpinu um fólk sem „...kemur til landsins og vinnur þar yfir tveggja ára tímabil.“ Ææ. Þegar ég var ögn yngri hét þetta á mannamáli: „...og vinnur þar í tvö ár.“ Yfir tveggja ára tímabil er orðrétt þýðing á over a two years period. Það er ekki mannamál að tala ensku með íslenskum orðum. Og óþarfi að gera einfalda hluti flókna. 7 júní 2004
Mogginn haldleggur líka
Morgunblaðið er ekkert skárra en Fréttablaðið í haldlagningunni. Núna eftir hádegi í dag er sagt frá því á mbl.is að skilað hafi verið skýrslu um rannsókn á Baugi: „...sem hófst með húsleit og haldlagningu gagna…“ Voðalegt karakterleysi er þetta hjá þessum fjölmiðlum. Það er eins og þeim sé fjandans sama um það hvort fréttir þeirra eru á mannamáli eða hrognamáli. 6. júní 2004
Brauðrist
Hér á heimilinu er til svolítið eldhúsáhald, rafdrifið, og kallast brauðrist. Maður stingur brauðsneiðum ofan í rifu á ristinni, ýtir niður takka á endanum á henni og þá kviknar á rafþráðum sem rista brauðið. Einhver tímamælir lætur slokkna á ristinni áður en allt fer í bál og brand. Sambærilegt verkfæri var til heima á Siglufirði í bernsku minni en það var ekki sjálfvirkt, á hliðunum á ristinni voru eins konar hlerar með gormi og þar var sneiðunum brugðið í og gormurinn lagði þær upp að rafþráðunum og þurfti svo að snúa þeim þegar þær voru orðnar ristaðar annars vegar. Þetta tæki slökkti ekki á sér sjálft og margar sneiðarnar fóru í ruslið ef ekki var vakað yfir þessu. Þessi hugleiðing um brauðrist er til komin vegna þess að nú heyri ég sjaldan aðra en rígfullorðið fólk tala um brauðrist. Og jafnvel rígfullorðið fólk kallar brauðristina eins og krakkarnir ristavél og jafnvel ristabrauðsvél. Kristján Ólafsson myndi örugglega kalla hana Rist Machine! En þetta er ekki vél. Að vísu held ég að sé til í stórum mötuneytum vél sem ristar brauð. Hún var að minnsta kosti til í Mötuneyti MA hér fyrir fáum árum. Þá fór maður og setti brauðsneið á færiband, fékk sér svo kaffi og ýmislegt fleira og drakk meginhlutann ef því og undir lok kaffitímans var ristaða brauðið loksins tilbúið. En venjuleg lítil tveggja eða fjögurra sneiða brauðrist í venjulegu eldhúsi er engin vél, bara brauðrist. 6. júní 2004
Að leggja hald á
Fyrir næstum ári, 23. júní 2003, skrifaði ég hér pistil um hið vitlausa nafnorð haldlagningu, um það að leggja hald á eitthvað, en þetta orð notar lögreglan talsvert og tollurinn líka þegar einhverjir hlutir eða efni eru tekin af fólki. Þetta er afar algengt í fíkniefnafréttum. Orðið haldlagning er álíka vitlaust og einhver færi að kalla það að tala í síma ísímatölun. En í dag bætir Fréttablaðið um betur, hvort sem blaðamaður étur hrátt eftir einhverjum lögreglumanni eða finnur þessa snilld af eigin brjóstviti. Hér kemur lýsingarháttur þátíðar, sennilega af sögninni haldleggja, sem ég hef að vísu aldrei séð og trúi enn að sé ekki til, og segir: „Efnin voru haldlögð...“ Ekki orð um það meira, þetta er svo kjánalegt - nema: Hættið þessum subbuskap og notið mannamál. 6. júní 2004
Stöðvað áður en lagt er af stað
Já, það er ekki beinlínis skynsamlegt að stöðva einhvern sem ekki er lagður af stað. Þá hefði verið skynsamlegra að segjast hafa komið í veg fyrir að lagt væri af stað. Enginn er stöðvaður nema hann sé á hreyfingu. Það er bara einföld skynsemi. Í Fréttablaðinu í dag er haft eftir Húsavíkurlöggunni að nokkrir hafi verið „...stöðvaðir í að halda af stað...“ Að vísu finnst mér forsetningin í á þessum stað algerlega vitlaus þarna en svo er hitt, hér var verið að koma í veg fyrir að fólk legði af stað, ekki að stöðva fólk í því eða við það. Ég segi bara aftur, notum mannamál, ekki svona bull. 6. júní 2004
Nothæf ný orð
Við Íslendingar erum stundum heppnir og búum til snjöll orð um það sem við þurfum að tala um. Dæmi um það eru orð eins og tölva (sem sumir halda því miður að heiti talva) skyggna, sjónvarp og þota. En stundum bregst okkur gersamlega bogalistin. Við höfum ekki fundið neitt nothæft yfir jógúrt (enda þótt Kristinn R. hafi lengi barist fyrir skyrjunni hans Gísla Jónssonar), djús er að vísu að mestu horfinn fyrir safa, en við eigum ekkert orð yfir mónó og stereó (að vísu kom upp tillaga, sennilega hjá Ómari, um víðóma. Afar slæm. Hugsið ykkur orð eins og víðómamanngerð! Það væri það sem á slangri er kallað stereótýpa). Og við erum í bölvuðum vandræðum með vídeó. Við köllum það myndband og það er í lagi svo langt sem það nær. Hins vegar er það ónothæft í samsetningum. Vídeókameran, sem svo er kölluð, hefur verið nefnd myndbandsmyndatökuvél, í styttri mynd myndbandstökuvél. Báðar tilraunirnar ótækar því þetta eru svo löng og óþjál orð og næstum enginn notar þau. Menn taka spólu, stinga henni í tækið eða spila beint af kamerunni. Ég held meira að segja að á sjónvarpsstöðvunum séu eintómar kamerur. Við þurfum helst að búa til stutt og þjál orð. Við eigum orð eins og farsími og fartölva en ótrúlega margir kalla þetta gemsa og lappa, bara vegna þess að það er styttra og þjálla. Kannski maður ætti að stofna orðasmiðju. Ætli maður gæti lifað á því að búa til ný íslensk orð? 2. júní 2004
Handsama
Sum orð eru gagnsæ, eins og það er kallað. Maður sér í hendi sér hvað þau þýða. Dæmi um það er orðið fátækur, sá sem hefur af fáu að taka. Annað orð af þessu tagi er sögnin að handsama, að taka hendur einhvers saman (og oftast binda). Þess vegna er sagt að lögreglan handsami mann. Og þess vegna finnst mér ævinlega asnalegt þegar sagt er í íþróttalýsingum eins og í kvöld að markvörður nái að handsama bolta. Bolti hefur engar hendur, það er ekki hægt að handasma hann. Það er hægt að hafa hönd á bolta, ná honum grípa hann og jafnvel klófesta, en ekki handasma. Það finnst mér að minnsta kosti ekki. 1. júní 2004
Að taka einhvern í nefið
Það er stundum erfitt að fara rétt með myndræn orðatiltæki. Blaðamenn fara iðulega flatt á þessu ef þeir eru ekki nógu vel að sér í máli. Stundum er skrautleg meðferð myndmáls í dálkunum Fólk í Morgunblaðinu. Í frétt í dag segir „Hljómsveitin Korn tók hallargesti í nefið.“ Þegar einhver er tekinn í nefið þá er hann heldur betur tekinn í karphúsið. Hann er tekinn og malaður svo smátt að sá sem það gerir getur tekið hann í nefið eins og tóbakskorn. Ef fyrirsögnin stenst hefur hljómsveitin Korn ráðist á hallargesti og gert út af við þá, lagt þá í rúst. Það er að vísu ekki að sjá á öðru því sem fram kemur í fréttinni. Þar virðast þessir gestir sem teknir voru í hafið hafa skemmt sér mæta vel. Þetta gengur ekki upp. 1. júní 2004 |
