Ekki ósjaldan
Svolítill klaufaskapur hjá tíðindamanni Fréttablaðsins sem ræddi við Helga Hjörvar og sagði: “Þá syndir hann ekki ósjaldan í sundlaugum í höfðborginni”. Það þykir dálítið fínt að nota svokallaða tvöfalda neitun og slíkt er stundum kallað úrdráttur (dregið úr styrk orðs með því að segja ekki sjaldan í stað þess að segja oft). Hún amma mín var orðvör og sagði stundum um geðslega stúlku: “Hún er ekkert ógeðsleg.” Þetta er mjög fallega sagt þegar áherslan er á réttum stað. En klaufaskapurinn blaðamannsins er þegar hann notar þrefalda neitun, notar neitunarorð með orði sem sjálft er tvöföld neitun. Sjaldan er sjaldan, ósjaldan er oft (tvöföld neitun) og ekki ósjaldan er þá líka sjaldan (þreföld neitun). Á sama hátt er algengt: “Eigum við að skreppa í bíó?” “Já, það er ekki óvitlaust.” Lítum á það. Vitlaust er vitlaust, óvitlaust er ekki vitlaust, ekki óvitlaust er því vitlaust. Svarið er því já, það er vitlaust – og svoleiðis svar er náttúrlega della. Ég geri ráð fyrir að Helgi syndi ósjaldan í sundlaugum og ég hefði sagt: “Já, það er ekki vitlaust.” 29. júní 2003

Kostunaraðili
Fyrir fáum árum var búið til orðið kostun fyrir einhverja útlensku, kannski heitir það sponsorship, sem felur það í sér að einhver leggur fram peningastyrk til að standa straum af kostnaði við listviðburð eða íþróttamót eða þjóðhátíðarhald í Reykjavík (fyrirgefið), til dæmis þegar bjórverksmiðja styrkir djassklúbb til að halda reglulega tónleika og borga listamönnum laun án þess að þurfi að reiða sig á að áheyrendur eða áhorfendur standi undir kostnaðinum. Mér finnst orðið kostun svona og svona, það er talsvert á skjön við sögnina að kosta. Brauðið kostar 200 krónur í dag, það er annað en Bakaríið kostar tvenna tónleika um helgina. Stenst einhvern veginn ekki, en þó má afsaka þetta með því að sögnin kosta hafi tvenns konar merkingu. Verra er þó þegar tala þarf um þann sem veitir svona styrk, í þessu tilfelli bakaríið. Einfaldast hefði verið að kalla gerandann kostara eða kostanda – en nei. Snillingar detta ekki ofan á einfaldar lausnir. Talsmaður Æslanders (áður Flugleiða) sagði kostunaraðili og kostunaraðilar, ekki bara sjö sinnum heldur næstum sjötíu sinnum sjö í örstuttu útvarpsviðtali í gær. 28. júní 2003

Vörumerkið Ísland
Af því ég minntist á talsmann Æslanders þegar hann talaði sem mest um kostunaraðilana verð ég að nefna hitt sem hann sagði og mér þótti andstyggilegt. Þá var hann að tala um að selja Ísland, vísast í þeirri merkingu að selja útlendu fólki ferðir til landsins og dvöl hér. Mér finnst mjög ljótt að kalla það að selja Ísland og enn viðbjóðslegra þegar þessi sami maður talaði um landið sem vörumerkið Ísland sem hann væri að selja í útlöndum. Hvað er þá orðið okkar starf í ellefu hundruð sumur ef við erum ekkert annað en eitt vörumerki. Oj bara, og svei svona framkomu, Steinn Logi Björnsson. 28. júní 2003

Ásættanlegt
Mig langar til að biðja fólk sem notar orðið ásættanlegt og andstæðu þess óásættanlegt að hætt því. Þetta er svo langt og ljótt og leiðinlegt orð. Einfaldasta og notalegasta lausnin er að nota orðið viðunandi. 28. júní 2003

Haldlagningin
Ég hef örugglega einhvern tíma minnst á nafnorðasýkina. Það er þá ekki síst lögfræðin sem veldur ákveðinni geldingu málsins og smitar saklaust fólk af þessari skelfingu. Eitt skýrasta dæmið er að þegar yfirvöld, til dæmis tollverðir eða lögreglumenn, taka eitthvað óæskilegt í sína vörslu, til dæmis eiturlyf eða illa fengið áfengi, heitir það næstum ævinlega að lögreglan eða tollgæslan leggi hald á þessa hluti. Hér er ekki viðhöfð nein fjölbreytni í orðafari. Ekki sagt að löggan hafi tekið eða náð eða fundið eða tekið í vörslu sína eða neitt slíkt. Hins vegar, til að bæta gráu ofan á svart, er atburður sem þessi kallaður haldlagning. Þvílíkt og annað eins orð, drottinn minn einn og sæll! Og til að gera þetta enn stirðbusalegra og ólíkara mannamáli er haft eignarfall með þessu skrípi og talað um haldlagningu þessarar vöru. Og þar er komið enn eitt furðufyrirbærið úr verslunarstétt, að nota eintölu um fleirtölu, eins og þegar tískubúð fær til sölu fjölmargar gerðir af buxum, vestum, brókum og skóm og auglýsir, vorum at taka upp fjölbreytta nýja vöru. Af hverju ekki nýjar vörur? 27. júní 2003

Meira um sénn og sjann
Brynjólfur Ólason skrifar mér og er ekki nákvæmlega sömu skoðunar og ég á svo og síðan. Hann telur síðan vera tíðaratviksorð en svo hafa hliðstæða merkingu og þannig. Mjög góð ábending. Hitt er annað mál að orðið svo hefur fleiri en eina merkingu. Það er rétt að svo er háttaratviksorð í dæmum eins og: það var nú svo (þannig var það). Svo er hins vegar tíðaratviksorð í dæmum eins og: þeir fengu sér mjólkurglas og svo héldu þeir áfram göngunni. Orðið getur því táknað hvort tveggja, hátt (hvernig) og tíma (hvenær). Skýr dæmi eru um þetta í Orðabók Menningarsjóðs. 26. júní 2003

Sénn og sjann
Nei, ég er ekki að rugla með Jing og Jang eða hvað það heitir í austurlensku spekinni heldur er þetta íslenskt orð, afskaplega algengt í nútímatali. Fyrir nokkrum árum fór að bera á því að fólk fór að nota síðan í staðinn fyrir svo, allt í lagi í sjálfu sér, nema ég hélt á tímabili að síðan yrði svo sterkt að orðið svo myndi týnast. Það hefur held ég ekki orðið, en hins vegar hefur orðið síðan styst og breyst og nú er algengt að heyra fólk segja “...sénn fór ég heim og talaði við pabba og sjann fórum við saman í bæinn og keyptum græjurnar.” Við megum ekki flýta okkur of mikið. Hratt tal getur verið skaðvaldur og leiðir iðulega af sér óskýrmæli. 24. júní 2003

Hvað er Ísland?
Undarlegar auglýsingar eru þessa dagana mjög algengar í útvarpinu, reyndar afturgöngur frá fyrra ári. Þær finnst mér með endemum vitlausar, en þær eiga víst að vera til þess að hvetja fólk til að ferðast innanlands. Þær eru eitthvað á þessa leið: Ísland er andaðu. Ísland er skoðaðu. Og eitthvað meira af innihaldslausri dellu, kannski Ísland er hóstaðu og Ísland er geispaðu. Vera kann að þetta málfar eigi einhverja skýringu í myndskreytingu í sjónvarpsauglýsingu, sem ég man ekki að ég hafi séð, en það á ekki að birta ljósmyndir eða kvikmyndir í útvarpi. Slíkt getur varla orðið annað en bull. Halinn á þessum undraauglýsingum er svo fyrirbæri, sem ég hef heyrt í allmörg ár en finnst alltaf jafnvitlaust af því að það er ekkert nálægt venjulegu mannamáli: Ísland, sæktu það heim. Að sækja einhvern heim er að vísu til í föstum orðatiltækjum eins og að einhver sé góður heim að sækja. Annars er notað orðið að heimsækja. En það er alls ekki viðeigandi hér. Sá sem er á Íslandi heimsækir það ekki. Auk heldur skil ég “sæktu það heim” eins og landið sé geymt heima og einhverjum sé sagt að fara og ná í það. Á ég að sækja þig heim þýðir EKKI á ég að heimsækja þig heldur á ég að koma heim og ná í þig. Ég vona að þessar auglýsingar verði gerðar skiljanlegar. 22. júní 2003

Fyrir framan
Hér fyrr í vetur minntist ég á það merkilega mál að orðatiltækið á bak við væri að deyja og fyrir aftan hefði tekið völdin. Núna um daginn hrökk ég upp við að það er að verða algengt að nota fyrir framan í staðinn fyrir orðasamböndin fram fyrir eða á undan. Hann fór fyrir framan bílinn. Komdu hérna fyrir framan mig. Betra væri að segja: Hann fór fram fyrir bílinn og komdu hérna fram fyrir mig og einhvern veginn er notalegra að segja vertu á undan mér en vertu fyrir framan mig. 22. júní 2003

Að beygja orðið annar í kvenkyni
Ég heyrði einhvern ungpoppara segja frá ferli hljómsveitar sinnar og hann sagði: Eftir þessa öðru plötu... Þetta er ekki rétt. Orðið annar beygist í kvenkyninu önnur um aðra frá annarri til annarrar. 22. júní 2003

Ókunnur eða ókunnugur
Ég verð að játa að ég er ekki alveg viss um merkingu eða reyndar merkingarmun orðanna ókunnur og ókunnugur. Mér finnst þetta ekki merkja hið sama. Í mínum huga er ókunnur maður framandi maður, maður sem ég þekki ekki. Ef maður er ókunnugur er hann samkvæmt mínum skilningi ekki kunnugur á þeim slóðum þar sem hann er staddur eða þeim málum sem um ræðir. Hann getur verið kunnugur sögu Vestur-Húnavatnssýslu en ókunnugur því sem er austan sýslumarka. Samkvæmt því er ókunni maðurinn sá framandi en ókunnugi maðurinn sá sem ekki ratar og ekki þekkir sig. Mér datt þetta í hug þegar ég las í Mogganum 17. júní um konu sem fann ókunnugan mann í rúmi sínu. Ég hefði í hennar sporum sagt ókunnan, ekki bara að hann hafi verið ókunnugur rúminu heldur að hún hafi ekki þekkt hann. Leiðrétti mig einhver fari ég með rangt hér. 20. júní 2003

Öðruvísi eða óvenjulegt
Það er í tísku núna að nota orðið öðruvísi þar sem áður var notað óvenjulegt. Öðruvísi er eðlilegast að nota hliðstætt eða í beinum samanburði. Þetta er öðruvísi bíll en sá sem þú áttir síðast. Þessi bíll er svona en hinn er öðruvísi. En í sambandi eins og Mér finnst þetta svo skemmtilegt af því að það er (svo) öðruvísi færi betur á að segja óvenjulegt. Besta reglan er að eitthvað er öðruvísi en annað. Ef maður hefur ekki slíka viðmiðun er gott að segja óvenjulegt. 19. júní 2003

Samhengisleysi
Mig grunar að nú sé tíða lítt reyndra sumarafleysingamanna á Mogganum mínum. Þar kennir ýmissa ókunnuglegra grasa þessa dagana. 17. júní stendur þar m.a.: Áður átti sveitin minni svifnökkva sem þeir hafa nú selt. Hvaða þeir? Þetta orð vísar ekki til eins eða neins í setningunni á undan. Sveitin er eintöluorð og til þess vísar einungis eintöluorð. Þess vegna hefði átt að segja ... sem hún hefur nú selt. Annað dæmi er í sama tölublaði. Þar segir: Kinki Nippon Tourist er mjög stór ferðaheildsali og á þeirra vegum fara um sex milljónir Japana utan á ári. Í fyrsta lagi er sama vitleysa og fyrr var nefnd, hér er talað um fyrirtæki sem er í eintölu og sagt að á vegum þeirra – í stað þess að segja á vegum þess. En þar með er ekki öll sagan sögð. Að fara utan er séríslenskt fyrirbæri, málfar frá því landnemar hér á landi hugsuðu enn allt úr frá móðurlandinu Noregi. Þeir kölluðu að fara út – til Íslands, og utan – frá Íslandi. Sögðu og hugsuðu eins og þeir væru enn í Noregi. Ég hef þá trú að Japanar fari ekki utan, með sama móti, heldur til útlanda. 19. júní 2003

Efstur eða evstur
Talsvert er orðið algengt að heyra framburð eina og evv-stur þar sem hefð hefur verið um aldir að bera fram eff-stur, ef ég má leyfa mér að skrifa svo. Þarna er æskilegra að fólk haldi sig við að hafa f, óraddað hljóð. 16. júní 2003

Komdu þér í fötin
Ég hafði svolítið gaman af því í gærkvöldi þegar við fórum austur í Mývatnssveit að Jónas hrökk í kút þegar ég sagði eitthvað á þá leið að hér fyrir austan væru með núna fyrst að koma áburðinum á hér, en væru byrjaðir að slá í Eyjafirði. Jónas vildi frekar kalla þetta að bera á. Satt er það. Hitt er í mínu barnsminni að þegar eitthvað gekk seint og illa var sagt á þessa leið. Flestir bera á en sumir eru afar seinir að koma áburðinum á túnin hjá sér. Þetta er nú svona svipað og þegar sagt er: Klæddu þig og svo: Komdu þér í fötin! ef það ætlar ekki að hafast. 14. júní 2003

Þessi endalausa aukning
Aukning er að ég held eitt af verstu orðum sem á undanförnum áratugum hafa verið búin til í íslensku. Þetta veður yfir svo ógurlega, að ef eitthvað vex, eykst, stækkar, hækkar o.s.frv. er helst ekki annað sagt en að aukning hafi orðið í því eða á því. Þetta er óttalega fátæklegt málfar og auk þess ekki íslenskulegt. Þetta er ensk hugsun - hugsun á tungumáli sem er nafnorðamál öfugt við íslensku, en hún hefur haft þau megineinkenni að vera sagnorðamál, nota merkingarríkar sagnir frekar en nafnorð með hlutlausum hjálparsögnum.

Í dag hefur blaðamaður Morgunblaðsins búið til fyrirsögnina "Leggur til 50 þúsund tonna aukningu í ýsu og þorski." Þetta er óttalegt bull. Hvernig getur orðið aukning í ýsu? Eða hvernig ætli þorskur geti aukist? Hann getur að vísu aukið kyn sitt, en það er víst ekki til umræðu hér. Það sem um er rætt er samkvæmt fréttinni að til stendur að auka ýsu- og þorskaflann, bæta við þorskkvótann leyfa að veiða meira en áður var leyft o.s.frv. Það eru til hundrað aðferðir til að segja þetta á mannamáli og ég ætlast til að blaðamenn og ráðamenn hugsi áður en þeir birta svona tíðindi: Hvernig á að segja þetta á almennilegri íslensku? 8. júní 2003

Góður í kjöti
Dæmi um tískuorðalag sem er, þegar að er gáð, hálfgert dellumál er eins og þegar auglýst er hér fyrir norðan: "Eina sérverslun í kjöti á Norðurlandi." Hvað í ósköpunum þýðir þetta? Hvað er verslun í kjöti? Hvernig getur verslun verið í kjöti? Óskiljanlegt. Það væri skömminni til skárra að tala um verslun með kjöt - en bíðið aðeins og hugsið agnarögn. Hvað heitir það á íslensku? Það heitir einfaldlega kjötbúð. 8. júní 2003

Spilalega
Eftir fótboltaleik þar sem Íslendingar máttu vera dómaranum þakklátir fyrir að hafa fengið að vinna frændur okkar Færeyinga, var viðtal við einhvern mann í Ríkisútvarpinu og hann sagði: "Mér fannst fyrri hálfleikur spilalega mjög góður." Hvern andskotann - fyrirgefiði orðbragðið - þýðir þetta? Hvað var spilalegt við þennan leik? Og hvernig getur eitthvað verið spilalega gott? Þvílíkt endemis bull. Ef manninum hefur þótt liðsmenn spila eða leika vel þá átti hann bara að segja það á mannamáli. Og hananú. 8. júní 2003

Máltíð
Ég hrekk iðulega við þegar ég heyri fólk bera fram orðið máltíð með örstuttu á-i og -lt- hljóðunum eins og verið væri að segja malt, kalt eða velta. Ég hef stundum sýnt þennan framburð með þessari stafsetningu: máhl-díð. Þetta tel ég fullkomlega rangt. Orðið máltíð er sett saman úr orðunum mál-tíð. Á-ið á að vera talsvert langt en ekki örstutt eins og í hinu dæminu.. Eiginlega: maúl-thíð, svo ég reyni að sýna þetta með framburðarstafsetningu líka. 6. júní 2003

Ekki of hratt, ekki of hratt
Mjög nauðsynlegt að þeir sem tala í útvarpi og sjónvarpi gæti að talhraða sínum. Því hraðar sem fólk talar, þeim mun óskýrara verður málið og berst síður til hlustenda. Amma mín heyrði undir lokin heldur illa. Hún átti einn uppáhalds fréttaþul í sjónvarpi. Það var kona sem Sólveig hét og hafði afar skýra framsögn, talaði með mátulegum hraða og munnhreyfingar hennar voru stórar og áberandi svo sumir gerðu gys að. Amma mín sagði hins vegar að sér þætti best þegar hún Sólveig læsi fréttir. "Hún les ævinlega svo hátt," sagði hún. En Sólveig las ekki hærra en aðrir, hún var einfaldlega skýrmælt. Hún hélt aftur af talhraða sínum. Bendið endilega ungu útvarps- og sjónvarpsfólki á þetta ef þið hittið það á förum vegi. 5. júní 2003

Ellý alltaf góð
Ellý Vilhjálms var stórkostleg söngkona. Því meira þykir mér koma til snilldar hennar sem ég heyri fleiri syngja lögin hennar. Með fullri virðingu fyrir söngvurum á borð við Guðrúnu Gunnarsdóttur, sem heyrst hefur nokkuð í útvörpum undanfarna daga, vekur það sérstaklega athygli hversu tæra og skýra framsögn Ellý Vilhjálms hafði. Ekki einasta að á hennar tíma þótti sjálfsagt að almennilegir söngvarar og leikarar væru skýrmæltir, hefðu harðan framburð á ptk og jafnvel vönduðu sig við hv, heldur er framburður hennar allur svo skýr að hvert einasta orð og atkvæði kemst til skila á fullkomlega eðlilegan og einlægan hátt. Þarna var ekkert gervi, enginn leikaraskapur. Ellý var okkar Ella. (Þess má að gamni geta að Ellý hét reyndar Eldey og faðir hennar var Hinrik bóndi í Merkinesi, rétt hjá Höfnum, sem reyndar hét Vilhjálmur að seinna nafni. Vilhjálmur sonur hans, bróðir Ellýjar og söngvari góður, bar seinna nafn föður síns og hét að auki Hólmar. En það er önnur saga.) Ellý er alltaf okkar Ella. Alltaf góð. 4. júní 2003

Um það bil tvöhundruð pistlar
Þegar ég byrjaði að skrá þessa örpistla mína um jólin bjóst ég ekki við að mér entist önd lengur en svo sem fram í janúar. Þá yrði mér þorrinn sá bunki af málfarslegum smáatriðum sem mig langaði til að nefna. Þegar ég leit yfir pistlana núna um helgina sá ég að þeir eru orðnir rétt um tvö hundruð talsins, og ef ég væri venjulegur nútímamaður segðiég auðvitað: Þetta eru einhverjir tvö hundruð pistlar. En það segi ég ekki því þetta eru ekki einhverjir pistlar heldur mjög ákveðnir pistlar, sem flestir tengjast mannamáli. Nú lofa ég engu um að skrá pistla hér með reglulegu móti í sumar. Vera má að ég skjóti inn einhverjum ábendingum af og til og eins er ekki óhugsandi að ég haldi á, eins og þeir segja fyrir vestan, þegar haustar. Ég vona að sumarið verði gott, hlýrra en orðið er, og þakka þeim sem lesa pitlana og hafa sent mér athugasemdir og ábendingar. 4. júní 2003

Gröftur
Hvernig er eignarfallið af orðinu gröftur? Það er örugglega ekki gröfts, eins og bæði þulur Ríkissjónvarpsins og fréttamaður þess staddur á Kirkjubæjarklaustri sögðu í kvöldfréttunum áðan, þegar þeir sögðu frá sýningu uppgröftsins á klausturrústunum eystra. 4. júní 2003

Meiri kynvilla
Núna rétt í þessu var Útvarpskonan að lesa útdrátt úr fréttum og sagði: "Átta varnarliðsmenn og tvær íslenskar konur voru handteknar í morgun." Þetta má ekki, ekki einu sinni óvart. Ekki nema varnarliðsmennirnir hafi verið konur. Sennilegt er að hér hefði átt að segja: ...voru handtekin... vegna þess að hefð er fyrir því að nota hvorugkyn þegar verið er að tala um fólk af báðum kynjum. 1. júní 2003

Raspur eða rasp
Mér eiginlega krossbrá þegar ég las um mat í Sunnudagsmogganum áðan. Þar er verið að tala um egg: "Þau fara utan á kjötið og fiskinn áður en honum er velt upp úr raspinum..." R A S P I N U M ! Fyrirgefiði en þetta er dæmi um það sem ég kalla kynvillu. Rasp (til dæmis mulið, þurrkað brauð, stundum kryddað) hef ég ævinlega haldið að væri í hvorugkyni og þannig er það merkt á umbúðum. Raspur er eins konar gróf þjöl, verkfæri sem notað er í trésmíði. Ég velti ekki fiskinum mínum upp úr smíðatólum heldur raspi - raspinu - brauðraspinu. Ég hef svo sem heyrt þetta áður en taldi það bara vera barnaskap, en á síðum Moggans... 1. júní 2003