Skelið eða skelin
Enn einu sinni heyrði ég talað um skel í hvorugkyni í útvarpinu í morgun. Þá voru tíðindamenn á Snæfellsnesi og báru þaðan fréttir um samdrátt mikinn í skelveiðum. Mig minnir að talað hafi verið um hrun hörpuskelsstofnsins og áður hef ég svo sem hér í pistli talað um hörpuskelsveiðar. En þetta má nú bara ekki. Skel beygist ekki til skels í eignarfalli heldur til skeljar. Skel er kvenkynsorð. Þess vegna á að tala um hörpuskeljarstofninn, það er sambærilegt og talað er um steinbítsstofninn og síldarstofninn.

Ég hafði samband við Kristján félaga minn Sigurjónsson fréttamann vegna þessa, en hann sagði að þessi mistök stöfuðu af því að hann hefði talað við fjölda manna fyrir vestan og enginn hefði tekið sér í munn orðin skeljarstofn eða skeljaveiðar, allir talað um skels. Þetta væru bein áhrif af því. Nú kann þetta að vera landlægt einhvers staðar, en það er matsatriði og reyndar stór spurning hvenær á að líta svo á að breyting á máli nái fram að ganga - það er að segja hvenær má viðurkenna eða á að viðurkenna hana. Og svo má kannski líka spyrja hver er þess umkominn að gefa slíkt grænt ljós. Við Íslendingar höfum verið afar íhaldssamir í þessum efnum og sumir telja ekkert mál rétt sem talað hefur verið og ritað eftir að punkturinn var settur á eftir Njálu. Sögnin ske er talin skelfileg dönskusletta þó að hún hafi verið gildur þegn í málinu í 150 ár og það er talið til marks um greind og menntun hvort fólk segir mig eða mér langar og ég vil eða vill.

Ég held þrátt fyrir allt að við eigum að fara varlega í breytingar. Við eigum hins vegar ekki að banna þær því mál sem ekki leyfir neinar breytingar verður fljótt dautt mál. Fjölmiðlar verða hins vegar í lengstu lög að virða hefðir í máli. Og meðan lítill minnihluti manna notar eignarfallið skels verða fjölmiðlamenn að ritstýra og matreiða fréttir þannig að þær séu á máli þorra manna. Halda skel í kvenkyni og segja skeljar í eignarfalli. (Fyndinn vinur minn benti mér hins vegar á að þetta ætti ábyggilega að vera skells, eignarfall af skellur af því að það væri mikill skellur fyrir plássin þegar skelin hyrfi. En þetta er náttúrulega bara útúrsnúningur.) 15. júlí 2003

Baða sig í sólinni
Ég er ekki alveg sáttur við kostaboð ferðaskrifstofa sem auglýsa að fólk geti baðað sig í sólinni fyrir næstum því enga peninga. Sól er hnöttur á himni sem sendir okkur ljós (ef við búum annars staðar en á sólskinslausa Íslandi) og þetta ljós er kallað sólskin. Það er hægt að baða sig í sólskini þegar sólin skín. Það er hins vegar ekki hægt að baða sig í sólinni því hún er svo heit að maður væri brunninn upp til agna löngu löngu áður en maður kæmist í námunda við hana. 14. júlí 2003

Enginn eins
Í útvarpinu var talað við miðil og hann sagði: Það er enginn miðill eins. Þetta er ekki rétt mál. Við verðum að hafa viðmiðun. Segja annaðhvort: Það er enginn miðill eins og annar – eða – Það eru engir tveir miðlar eins. 14. júlí 2003

Seda er ekki sama og setja
Mér finnst voðalegt að heyra fólk segja: Það verður að seda lög um þetta eða: Þú mátt sida hjá mér. Þetta brottfall j-hljóðsins er slæmt og ég held að það sé algengara hjá þeim sem eri linmæltir, þ.e. nota oftast b,d,g þegar aðrir nota p,t,k. Gott og vel. Seda / seta er nafn á bókstaf sem reyndar er ekki lengur notaður nema stundum í Morgunblaðinu en sögnin er hins vegar sedja, eins og meirihluti Íslendinga segir, eða setja, eins og minnihlutinn er vanur að segja. Sama gildir um sögnina sitja / sidja. Í þessum sögnum eigum við að hafa j – alveg eins og ég held að allir hafi j í sögninni flytja / flydja. 14. júlí 2003

Heyrðu
Undarlegur ávani sem sumir hafa sem spurðir eru. Spurt er: Er þetta gult á litinn? Svar: Heyrðu. Já það er gult. Spurt er: Hvenær áttu afmæli? Svar: Heyrðu. Það er á mánudaginn. Stundum hefur mér dottið í hug að þetta sé einhver angi af sjómannamáli frá talstöðvarárunum (“það er nefnilega það – skipti”) því mér fannst þetta fyrst koma einkum fyrir í samtölum við sjómenn. Síðan hefur þetta aukist og er að verða býsna algengt. 11. júlí 2003

Ég segi það
Undarleg árátta hjá fólki, meðal annaras útvarpsfólki, sem tekur undir orð viðmælenda og segir æ og sí: “Ég segi það.” Gott og vel. Hér væri nóg að segja já, en slíkt þótti ekki fagurt til forna. En “Ég segi það” er hálfpartinn eins og þulurinn sé að stela orðum af vörum viðmælandans. Hann gæti bjargað sér vel með því að segja: “Ég segi það líka” – eða bara “Satt segirðu, það er satt, það er rétt hjá þér, mikið andskoti var þetta snjallt hjá þér...” 9. júlí 2003

Nóg af fiski á mínum diski
Ég tek undir orð Björns Ingólfssonar í bréfi til mín þar sem hann bendir á þann skaða sem verður ef við týnum i-endingunni í þágufalli, eins og algengt er að verða. Kannski er þetta mest áberandi í tónlistarþáttum útvarpsstöðvanna og í tilkynningum og umsögnum um tónlist. Nú spila menn lag af einhverjum disk en ekki diski, eins og eðlilegt væri og sjálfsagt. Eins er sagt í tilkynningu um plötusnúðaball hér á Akureyri að þar verði spilað af nýjum disk, en á disknum séu hin og þessi verk, sem ég hirði ekki um að nefna nánar. Hér hefði átt að segja diskinum. Orðið beygist diskur um disk frá diski til disks og með greini diskurinn um diskinn frá diskinum til disksins. Nákvæmlega eins beygist orðið fiskur um fisk frá fiski til fisks og þar er þágufallið með greini fiskinum. Mér finnst engin ástæða til að sætta mig við að i-ið týnist. 9. júlí 2003

Ýkjur og villandi orðalag
Mér finnst fólki oft hætta til að gera talsvert meira úr því sem um er rætt en efni standa til. Í Morgunblaðinu í dag er í forsíðufyrisögn nefnt umhverfisslys. Það er alrangt. Þetta eru bókstaflega ýkjur og ósannindi. Það varð aldeilis ekkert umhverfisslys. Hins vegar varð óhapp sem hefði getað leitt til slyss, en þarna tókst að bjarga málum án þess að skaði yrði af. Morgunblaðið er ekki vant að selja sig á svona tilhæfulausum DV-slagorðum.

Fleira vil ég nefna. Oft eru hnippingar, til dæmis við skemmtistaði, nefndar líkamsárásir. Fyrir fáum árum var ekki gert slíkt ógurlegt veður út af löðrungi eða kjaftshöggi, hvað þá að það hefði orðið blaðamatur. Enn má nefna að fólki hættir til að ýkja og ofgera stríðni og kalla hana einelti og sá sem er með ólund eða er skapstirður er oft kallaður þunglyndur. Þetta er varasamt því einelti og þunglyndi eru vissulega vandamál – þegar um vanda er að ræða.

Að lokum vil ég taka upp gamlan þráð og vara við því að nota orðið atvik í merkingunni óhapp. Það er sífellt sífrað á þessu í sambandi við það þegar óhapp verður í flugi, þá er það kallað flugatvik. Elsku vinir, ef þið þekkið einhvern í fluginu, bendið á þessa villu. 9. júlí 2003

Snilld á snilld ofan
Í Listasafninu á Akureyri hefur hver snilldarsýningin komið á fætur annarri, eins og áður hefur komið hér fram, til dæmis Rússneska sýningin, Rembrandtsýningin, Hommasýningin, Indverska sýningin og sýningin um Færeyjar, Grænland og Ísland og núna er nýhafin ein sem er kannski með þeim allramerkilegustu, Meistarar formsins, full af gullmolum, sem hér sjást ekki daglega. Þetta eru höggmyndir og sambærileg þrívíddarverk eftir meistara á borð við Renoir, Degas og Giacometti í útlöndum og Einar Jónsson, Ásmund Sveinsson og Sigurjón Ólafsson hér heima. Ég verð líka að nefna heimamanninn og frænda minn Þorvald Þorsteinsson rithöfund og myndlistarmeistara – og svo er hérna einn af hápunktum í tilfinningaþrunginni list í veröldinni, Käthe Kollwitz. Hér er ein af átakanlegustu höggmyndum hennar af móður með látinn fulltíða son sinn í fangi. Ég fór á Kollwitz safnið í Berlín í haust. Ég er náttúrulega talsverð tilfinningavera eins og þeir vita sem þekkja mig. Ég var hins vegar ekki kominn alla leið upp þessar fjórar hæðir þegar ég settist niður og grét. Ég hef aldrei upplifað aðra eins þjáningu og tjáningu í myndlist og þessa móðursorg sem Käthe lýsir í verkum sínum og þá ekki síst í svartlistinni, blýi og kolum.

Ég hef áður lýst því í pistlunum mínum hvílíkur happatappi hann er íslensku menningarlífi safnstjórinn Hannes Sigurðsson. Ég þekki hann ekki af öðru en sýningunum sem ég hef séð og hann þekkir mig sjálfsagt ekki heldur. Ég hef nefnt hvílík nauðsyn það væri listalífi hér nyrðra að halda þessum snilldarmanni hér við stjórnvölinn um sinn og fá að njóta lengur hugkvæmni hans og áræðni. Ég verð að lýsa hér gleði minni yfir því að nú hef ég lesið í blaði að Akureyrarbær hafi gengið frá samningi um að Hannes verði hér áfram að störfum. Það er gott fyrir Akureyri - og Ísland. En hverjum þeim sem á leið um Norðurland bendi ég á að koma í Listasafnið hér á Akureyri og njóta þess sem seint verður notið á ný á Íslandi, úrvali af verkum þrívíddarmeistara 20. aldar í Evrópu. 9. júlí 2003

Að missa mótor
Ég get ekki varist ónotatilfinningu þegar ég les fréttir um að flugvél missi mótor. Mér finnst alltaf að þá rifni mótorinn af flugvélinni og falli til jarðar – eða hafs – og flugvélin þá væntanlega á eftir nema hún sé með miklu fleiri mótora. Þarna mun hins vegar átt við að flugvél missi vélaraflið. Ég veit ekki hvaðan þetta missa mótor kemur, kannski er þetta orðabókarþýðing úr útlensku. 8. júlí 2003

Ekki ofnota greininn
Allmargir nota ákveðna greininn mjög í óhófi, sérstaklega með eignarfornöfnum. Dæmi um þetta í útvarpinu í dag eru: Það þarf að hjálpa krökkunum að skilja tilfinningarnar sínar. Þarna er ekki hefð fyrir að hafa greini, Hér ætti að segja annaðhvort ...skilja tilfinningarnar (og sleppa sínar) eða ...skilja tilfinningar sínar. Annað dæmi í dag: Fólk þarf að hugsa um geðheilsuna sína. Hér hefði á sama hátt verið réttara að segja ...geðheilsu sína eða sleppa sína og segja ... hugsa um geðheilsuna. 6. júlí 2003

Passa kyn og tölu
Ég hef áður minnst á það þegar notuð eru orð af röngu kyni eða röng tala til að vísa til áður sagðra orða. Dæmi um þetta í útvarpi í dag er: Sumt fólk á í erfiðleikum með að takast á við vandamál sem koma upp í þeirra lífi. Þetta er snarvitlaust af því að fólk er hvorugkyn eintala en þeirra er fleirtala af einhverju ótilteknu kyni. Rétt er að segja að sumt fólk eigi erfitt með að takast á við vandamál sem koma upp í lífi þess. 6. júlí 2003

Hræðilegur hraði og óskýrmæli
Ég sá örlítið brot af sýningu á gullmóti í frjálsum íþróttum á föstudagskvöld. Adolf vinur minn dró seiminn-e mjög-e áberandi þegar-e hann-a var-a að-e tína-e fram-e tölur og tíma og hraða um fyrri árangur keppenda. Þetta hættir Adolf til að gera þegar hann er ekki með vel undirbúið handrit. Hitt var öllu verra þegar sá tók til máls sem með Adolf var í þættinum. Framsögn hans var gersamlega óhæf í fjölmiðli. Smádæmi, sem ég setti saman úr örfáum setningum sem ég heyrði manninn segja: Hann er hinsdari í tvösd metra hlaupi og setti hinsd í Montreal tvösdo tvö. Fyrir þá sem vilja skilja skal ég skrifa það sem ég held að maðurinn hafi ætlað að segja: Hann er heimsmeistari í tvö þúsund metra hlaupi og setti heimsmet í Montreal tvö þúsund og tvö. 5. júlí 2003

Þar sem er annað en hvar
Í Mogganum i dag skrifar Arnar Eggert Thoroddsen um plötu framúrskarandi fjórmenninga, dálítið sundurlausa grein og nokkuð í stíl við tónlistina sem talað er um. Þarna bregður hins vegar fyrir fyrirbæri sem stundum sést þegar menn ætla að vera merkilegir í tali: ...þar fer sértæk, sveimkennd stemma, hvar laglínunni er vikið til hliðar, stendur þar. Þetta með sértæka sveimkennda stemmu skilur kannski sá sem hlustar á tónlistina, látum það liggja milli hluta. Hins vegar er þetta HVAR. Það er snarvitlaust í þessari stöðu. Hvar er í íslensku nær eingöngu notað sem spurnarorð og þá væri hægt að spyrja: Hvar er laglínunni vikið til hliðar? Hérna hefði hins vegar átt að segja ÞAR SEM, ...stemma þar sem laglínunni er vikið... Hér eru ensk-dönsk áhrif, á ensku væri hægt að segja where og á dönsku hvor, en það er vegna þess að orðið sem þýðir hvar getur í þeim málum jafnframt þýtt þar sem – en vel að merkja í þeim málum, ekki í íslensku. Hvar getur ekki verið tilvísunartenging í íslensku. Og svona rétt í lokin bendi ég á lok greinarinnar: Á íslensku er nóg að sperra eyrun. Við þurfum ekki að sperra þau upp, Arnar. 4. júlí 2003

Aðkoma Tolla að viðburðinum hófst með því...
Þetta stendur í Mogganum í dag. Aðkoma virðist vega að ryðja þátttöku og aðild og öllum þeim ágætu orðum burt. Áður var aðkomumaður ókunnur og framandi, nú er hann að verða þátttakandi. Ég er ekki viss um að þetta sé góð breyting. Allrasíst ef þetta verður einhæfni. 4. júlí 2003

Ekki svona voðalega hratt
Eldra fólk hefur haft á orði við mig að sumir ungir útvarps- og sjónvarpsmenn tali óskýrt. Meðal annars hefur verið minnst á þann ágæta Spurninga-Svein sem var í Gettu betur og Dægurmálaútvarpinu og er nú í Kastljósi. Ég get gefið honum eitt ráð, tala hægar, talsvert hægar, þá verður hann mjög vel skiljanlegur jafnvel í lúnum eyrum. 4. júlí 2003

Að selja einhverjum eitthvað
Einhver útlenskan kemur upp þegar verið er að tala um það sem hingað til hefur verið kallað að selja einhverjum eitthvað. Nú eru menn fanir að segja selja eitthvað til einhvers. Dæmi um það er á forsíðu DVsins þar sem talað er um að selja Sementsverksmiðjuna til BM Vallá og einhvers norsks fyritækis. Þetta er vitlaust. Þarna hefði átt að segja að selja ætti BM Vallá og fleirum Sementsverksmiðjuna eða hún yrði seld BM Vallá og fleirum. Þetta er allt önnur Ella en þegar Guggan var seld til Þýskalands og Hringur var seldur til Hafnarfjarðar. Þar er um aðtæða flutning milli staða en ekki frá einum eiganda til nýs eiganda. Hlutur er seldur kaupandanum – ekki til kaupandans, jafnvel þó að hægt væri að orða það þannig á ensku. 3. júlí 2003

Að þiggja
Þeir eru óttalegir klaufar og jafnvel subbur þarna hjá Fréttablaðinu, þessu blaði með Reykjavíkurfréttum þar sem íþróttir eru nær eingöngu fótbolti. Þó ber svo við þessa dagana að þeir skrifa um körfubolta þar sem Jón Arnór bróðir Ólafs Stefánssonar, er sagður vera að fara til Bandaríkjanna að spila. Morgunblaðið hefur sagt þessar fréttir afar varlega og bent á að drengurinn sé varla tilbúinn í slaginn vegna aðgerðar á fæti eða fótum. Hvað um það. Þetta Fréttablað segir í dag að Jón Arnór hafi þáð boð Dallas um að taka þátt í móti. ÞÁÐ. Það er nú svo. Þetta er snarvitlaust, þessi mynd af sögninni þiggja er ekki til. Hún beygðist þiggja, í þátíð eintölu þáði og í lýsingarhætti þátíðar hef þegið. Þetta á nú hvert mannsbarn að vita. 3. júlí 2003

Umsagnarleysi í fyrirsögnum
Eitt dæmi um ófullkomnar og illa lagaðar fyrirsagnir ber fyrir í sama eintaki Fréttablaðsins. Þetta er ekki sérmál Fréttablaðsins, hefur verið tiltölulega algengt, sérstaklega í íþróttafréttum. Hér stendur Grönhölm verið óheppinn. Óheppni blaðamannsins er þetta verið því það er gersamlega merkingarlaust og til hreinnar skemmdar þarna. Hafi Grönholm hefur verið óheppinn verið of langt fyrir línuna hefði blaðamaður átt að sleppa báðum sögnunum og segja einfaldlega Grönholm óheppinn. Slíkt er fyrirsögn. 3. júlí 2003

Enn einn asnaskapur í íþróttafréttum
Já, enn einn asnaskapur í íþróttafréttunum í Fréttablaðinu á þessum góða degi er gerð fyrirsagna með smáfrétt um að Rússi hafi keypt breskt fótboltalið. Aðalfyrirsögnin er vitlaus. Þar stendur Einn ríkasti maður Evrópu. Það er ekki efni fréttarinnar, en fyrirsögnin ætti að vísa á það. Yfirfyrirsögn (og jafnvel undirfyrirsögn) getur falið í sér skýringar á borð við ríkidæmi mannsins. Hin vegar hefði aðalfyrisögnin með stærsta og feitasta letrinu átt að vera um það að Abramovitsch keypti Chelsea. 3. júlí 2003