Með hvað ertu með?
Ég hef einu sinni áður minnst á barnamálið sem best er skýrt með dæmunum „með hvað ertu með“ og „í hvaða skóm ertu í.“ Það er ef til vill eðlilegt að börn og óvitar tali svona, en það á ekki að koma fyrir fullorðna. Í sjónvarpi dynur samt á auglýsingin: „Með hverri nýrri mynd frá Bónus vídeó fylgir önnur eldri frítt með.“ Er þó ekki að heyra barnalegan róm þess sem les. Þetta þarf að laga og gæta þess að komi ekki fyrir aftur. 24. janúar 2006
Vitlausar auglýsingar
Stundum dettur mér í hug að bílaumboðin hafi á stefnuskrá sinni að láta gera vitlausar auglýsingar. Ég hef til dæmis nokkrum sinnum áður bent á bullið „Öruggan stað til að vera á“ hjá einu þeirra. Annað umboð fær til liðs við sig söngvarann Bubba. Hann er látinn tauta eitthvert tilvistarspjall, og það sem hann lætur sér koma til hugar virðist umboðið – eða ef til vill auglýsingastofan, sem vinnur fyrir það - telja gott og gilt. Þess vegna dynur nú í eyrum í bílaauglýsingu þágufallssýki Bubba, eins og ekkert sé eðlilegra. Svona lagað á ekki að vera leyfilegt. 24. janúar 2006
Þulir á hátíðum
Vel er hægt að hugsa sér lipurmæltara fólk en það sem kynnti fyrsta þátt í söngvakeppni Sjónvarpsins. Þó verð ég að segja að þau Brynhildur og Garðar eiga skilið hrós og heiður fyrir að hafa þrátt fyrir allt sagt það sem þau sögðu án þess að mislesa það eða stama af blöðum. Það hefur verið með ólíkindum óþægilegt að fylgjast með hefðbundnum kynnum hátíða á borð við fegurðarmót þegar kynnarnir, hundvanir, geta ekkert sagt án þess að grafa nefið niður í möppu, sem þeir eru með í höndum. Geta varla boðið gott kvöld án þess að lesa það af blaði. Svipað er reyndar með þá sem hafa vanið sig á að vera sífellt með spjöld í póstkortastærð og lesa af þeim allt, hvort sem eru einfaldar tilkynningar eða flóknara mál, og fipast og stama endalaust, áhorfendum og áheyrendum til ama. Þess vegna segi ég: Til hamingju, þulir, með að hafa talað! Og æfið ykkur aðeins meira, þá gengur betur næst. 24. janúar 2006
Skothríð
Skapti Hallgrímsson á Morgunblaðinu fær hrós fyrir nýyrðið skothríð yfir þá snjókomu sem verður þegar skotið er úr snjóbyssum til að búa til skíðabrekku, sem er að verða algengt hér um miðbik Norðurlands. 11. janúar 2006
Að nefna einhvern til verðlauna
Útvarpið fær hrós fyrir frásögn af kvikmynd sem sagt var að væri nefnd til Golden Globe verðlaunanna. Gott að losna við þessa tvítekningu að tilnefna til. Kærar þakkir fyrir það. Vonandi fara menn svo að búa sig undir að fylgjast með verðlaunaveitingunni en ekki að undirbúa sig fyrir það. 11. janúar 2006
Heilar krónur og hálfar
Ég veit ekki hvort það er vegna þess að krónan er orðin lítils virði að allt í einu er farið að tala um að verðið á bensíninu (hjá fyrirtækjunum sem hafa ekki samráð um verð, bara sama verð) hafi hækkað um þrjár og hálfa krónu. Ég minnist þess ekki að hafa heyrt talað um hálfar krónur á Íslandi. Kannast við það úr útlensku og þess vegna finnst mér þetta nokkuð framandi. Lindubuffið kostaði einu sinni tvær og fimmtíu. Ekki tvær og hálfa. 11. janúar 2006
Að stíga á stokk
Þórir Jónsson skrifar og segir meðal annars: „Mér finnst orðtækið "að stíga á stokk" vera dálítið áberandi í máli manna og skrifum nú í merkingunni "að koma fram", "troða upp". Ég þekki ekki notkun þess eins og sér heldur með öðru; "að stíga á stokk og strengja þess heit að ..." Hef flett upp í þeim orðtakasöfnum sem mér eru tiltæk og ekki fundið neina merkingu gefna í því einu "að stíga á stokk".
Hér er líklega um að ræða merkingu 6 sem Orðabók Menningarsjóðs gefur (Orðabók Eddu f. Macintosh): setstokkur, e.k. pallur innan húss (hlaðinn upp af bjálkum) / drekka e-n af stokki drekka e-n undir borð / sitja e-n af stokki sitja sem fastast þangað til hinn fer / sitja af stokkunum humma fram af sér / stíga á stokk og strengja heit lýsa hátíðlega og formlega yfir (staðfastri) fyrirætlan (heitstrengingu) sinni. “
Ég fletti upp í hinni ógurlega miklu orðabók Jóns Hilmars, sem kom út nú fyrir jólin. Þar er ekki frekar en í Orðabók Eddu gefinn kostur á „stíga á stokk“ einu og sér heldur eingöngu „stíga á stokk og strengja þess heit“ og sagt að það geti annars vegar falið í sér loforð og hins vegar fyrirætlan. 9. janúar 2006 Hver gerir hvað
Það er einhver undarleg árátta af og til að rugla saman gerendum og þolendum. Þetta er iðulega í sambandi við eignir og eigendur, til dæmis þegar sagt er að svo og svo miklar fjárupphæðir skipti um eigendur (jafnvel um hendur, eins og peningar hafi þær). Það er rangt að því leyti að fjárhæðirnar taka engar ákvarðanir og hafast ekki að. Nú í dag er á mbl.is talað um að prentsmiðja skipti um eigendur. Þetta er óttalega kauðalegt. Prentsmiðjan gerir ekki eitt né neitt, hins vegar eru einhverjir menn að verki, einhver selur prentsmiðjuna (og einhver kaupir hana af honum). 9. janúar 2006
Að verða einhverjum reiður
Ekki er rismikið mál á fyrirsögn á mbl.is í dag þar sem stendur: „Wenger reiður út í Fílabeinsströndina.“ Í fyrsta lagi þykir mér ekki mjög vandað mál að segjast vera reiður út í einhvern, en ef maður reiðist einhverjum þá er það trúlega frekar mannleg vera en land. Þess vegna má vera að maðurinn sé reiður við íbúa strandarinnar, og það er annað mál. 9. janúar 2006
Vænn, vænni, vænstur
Ég hef vanist því frá bernsku að lýsingarorðið vænn beygðist vænn, vænni, vænstur. Ekki vænastur. Orðabók Háskólans á vef gefur sömu beygingu. Á mbl.is stendur þó: „Ísland fimmta umhverfisvænasta land heims.“ Er það þá rétt? 9. janúar 2006
Knýja, knúði, hef knúið
Varla hafði ég stungið pistlinum um sögnina að heyja inn á mannamálsvefinn þegar Finnur Friðriksson sendi mér klippu úr Fréttablaðinu (fimmtudag) þar sem segir:„mismunandi hvatir knúa menn áfram í baráttu fyrir betri heilsu.“ Það er nauðsynlegt að blaðamenn viti að sögnin að knýja er góð og gild íslenska, en sögnina að knúa finna þeir tæplega í orðabókum, ekki einu sinni í Marðarbók Árnasonar, sem birtir þó margt, sem ekki stenst ríkjandi hefðir. 7. janúar 2006
Málgallar ráðamanna
Mér hefur verið bent á að margir ráðamenn láti undir höfuð leggjast að vanda mál sitt. Vel má það vera. Meðal ábendinga er að menntamálaráðherrann sé í fararbroddi þeirra sem nota samsetta nútíð. Og margir ráðherrarnir eru miklir nafnorðafíklar. Svo er það oft að erfitt er að skila hvað þeir meina þegar þeir vanda sig. Hvað ætli sjávarútvegsráðherra hafi ætlað að segja þegar hann sagði í útvarpinu að nú væri unnið að því að gera Hólaskóla stærðarlega hagkvæman? 7. janúar 2006
Búa yfir afli eða vera sterkur
Ólafur Kristjánsson skrifaði mér skömmu fyrir jól. meðal annars eftirfarandi: „ Mig langar til að vekja athygli á notkun orðasambandsins að búa yfir einhverju.Talað er um að fólk búi yfir hraða, kröftum, þekkingu, viti o.s.frv. Einfaldara væri að mínu mati að nota sögn og lýsingarorð eins og að vera fljótur, sterkur, fróður, vitur. Ætli sá sem býr yfir mikilli hlaupagetu sé þolinn? Spyr sá sem ekki veit. “ Þetta er góð ábending og ég hef ekki fleira um málið að segja. 5. janúar 2006
Að heyja
Ólafur Kristjánsson nefnir í bréfi sínu vandræðagang fólks með sögnina að heyja í merkingunni að gera eitthvað. Hin sögnin að heyja (slá gras og þurrka) er auðbeygð, kölluð veik af því hún hefur endingu í þátíð, ég heyjaði. Sögnin, sem hér um ræðir, er sterk og erfiðara að beygja hana og auk þess er hún afar sjaldan notuð í nútímamáli. Það er alkunna að margir forðast vandbeygð orð, en lenda svo í því í klaufaskap eða af vangá að beygja þau rangt er á reynir. Ólafur nefnir að oft heyrist sagt: „hann háir þessa baráttu.“ Það er alveg ógurlega vitlaust. því sterka sögnin heyja beygist heyja, háði, hef háð og í nýtíðinni er hún ég hey, þú heyrð, hann heyr. 5. janúar 2006
Að vakna og vakna upp
Ég hef tekið eftir því að fólki hættir til að nota orðasambandið að vakna upp heldur óvarlega eða ef til vill ætti ég að segja að óþörfu. Við megum að minnsta kosti ekki hætta að tala um að vakna. Það er einfaldara og betra en hitt ágætt til tilbreytingar og svo um það að vakna upp, sem getur verið allt annað mál. 4. janúar 2006
Um dýpt knattspyrnuvalla
Nú hef ég ævinlega haldið að knattspyrnuvöllur sé talsvert vel valtaður túnblettur og algróinn grasi. Ég á því afar erfitt með að skilja þegar íþróttafréttamenn tala um að einhverjir leikmenn séu svo og svo djúpt á vellinum. Samkvæmt eðlilegum skilningi málsins eru þessir umræddu leikmenn þá trúlega búnir að grafa sig djúpt ofan í völlinn ellegar tvístíga svo lengi á sínum vallarhluta að þeir eru farnir að síga ofan í grassvörðinn. Í alvöru talað er þetta enn ein ömurleg orðabókarþýðingin enn úr ensku og sýnir ekkert annað en fúsk og fákunnáttu þeirra sem láta þetta út úr sér. Svona má ekki leyfa sér að gera opinberlega. Við þetta má bæta að Óskar Þór sagði mér fyrir jólin að hann hefði heyrt talað um djúpan miðjumann, og velti fyrir sér hvers konar manneskja það væri og jafnframt hvort þá væri jafnframt til grunnur miðjumaður(!). 4. janúar 2006
Um hæð knattspyrnuvalla
Óskar Þór
gat um það í bréfi til mín skömmu fyrir jól að eitthvað væri hönnun knattspyrnuvalla að breytast:
"Hér á árum áður færðu menn sig framar á völlinn þegar lið þeirra var í
sókn og drógu sig til baka til þess að verjast sóknum andstæðinganna, en
nú til dags færa menn sig upp á völlinn og sóknarmennirnir eru því "uppi á vellinum". Nú verð ég að viðurkenna að ég er ekki sérfræðingur í
knattspyrnu, en ég tel mig þó vita að knattspyrnuvöllur er flatur, en er
ekki á mörgum hæðum, eins og ætla mætti af tali íþróttafréttamannanna.
Samkvæmt þessu orðfæri eru sóknarmennirnir á efri hæð en varnarmennirnir á
þeirri neðri!" Svo mörg voru þau orð. 4. janúar 2006
Rópjóga
Eitt heilsuræktaræðið sem yfir okkur dynur er hugsmíð Íslendings í Ameríku. Þar er það kallað Rope Yoga. Kunnáttumenn um jóga hafa margir sagt að þetta sé ekkert jóga heldur einfaldlega líkamsrækt þar sem fólk notar bönd og trissur. Ég treysti mér ekki til að dæma um það, en ég tel mig þó vita að þau grönnu bönd (takið eftir, grönnu, ekki mjóu eða þunnu) sem notuð eru yrðu seint kölluð reipi á íslensku. Á leiðinni norður í gær heyrði ég tal við Guðna, höfund þessara líkamsæfinga. Þá datt mér í hug að þessi grönnu bönd mætti kalla reimar og ef leikið er með þær, eins og þarna er gert, væri hentugt að kalla það reimleika. Nú er ég ekki viss um að öllum hugnist það orð, enda óþarflega líkt orði sem hefur allt aðra merkingu og óskylda. Samt væri betra að kalla þetta reimleika en rópjóga. 4. janúar 2006
|
