| Alþingi og ríkisstjórn
Það er aldeilis með ólíkindum hversu margir alþingismenn eru farnir að nota röng orð yfir stofnanir þær sem þeim standa næst. Á Íslandi er Alþingi og þar er æðsta stjórnin ríkisstjórn. Þetta er ekki nógu gott fyrir þetta fólk. Í stað þess að nota þessi heiti, sem hafa verið notuð hér um aldir, eru þeir sífellt fleiri sem tala um landsstjórn í stað þess að tala um ríkisstjórn og tala svo um þjóðþingið í stað þess að tala um Alþingi. Það eru ekki síst ráðherrar sem láta þetta út úr sér, en óbreyttir líka, sbr. frétt á mbl. is núna þar sem Össur talar um landsstjórnina. Í öðrum löndum eru aðrar stofnanir sem heita landsstjórn og þjóðþing, en mér finnst ráðamenn hérlendis vanhelga stofnanir okkar með þessu tali. 29. jan. 2005
Heyrnartól
Bónus auglýsir í Fréttablaðinu í dag eyrnafóna. Það er ekki íslenska. Hérna heitir þetta heyrnartól. 29. jan. 2005
Að selja vöru eða merki
Það er undarlegur siður en sívaxandi að kaupmenn eru hættir að selja vöru en selja þess í stað merki eða vörumerki. Í frétt í dag segir frá því að Renault hafi á síðasta ári verið söluhæsta bílamerki í Evrópu. Einu sinni var Renault-merkinu stolið af bíl sem ég átti. Kannski hefur þjófurinn selt það(!) En í alvöru talað hlýtur Renault að vera söluhæsta bílategund í Evrópu. 29. jan. 2004
Manneskja, kvenkynsorð
Í viðtali í Fréttablaðinu í dag er sagt að Armani hafi verið eitt af fegurstu manneskjum á jörðinni 1991. Tekið skal fram að viðmælandi blaðamanns er af erlendum uppruna, en svona mistök eiga blaðamenn að ráða við að laga. 29. jan. 2005
Það á að beygja mannanöfn – rétt
Mikið óskaplega finnst mér það skammarlegt af fréttamönnum að kunna ekki að beygja algeng mannanöfn rétt. Núna áðan heyrði ég í útvarpinu: „Í bréfi Þóru Sif Tynes…“ Kvennafnið Sif beygist Sif, um Sif, frá Sif, til Sifjar. Flóknara er það nú ekki. 29. jan. 2005
Kreisídagur
Verslun Sævars Karls auglýsir núna í morgunútvarpinu: „Kreisídagur. Verðið er kreisí í dag.“ Það er undarlegt að fyritæki, sem hefur gert út á að vera menningartengt og haft uppi listsýningar og -kynningar skuli taka upp á því að auglýsa á máli sem er grautur af ensku og íslensku. Hér leggjast menn í smekkleysi til að vekja á sér athygli. 26. jan. 2005
Skýrmæli
Mér þykir skemmtilegt að heyra íþróttalýsingar þegar Björn Friðrik Brynjólfsson er við hljóðnemann. Hann er skýrmæltur. 23. jan. 2005
Innslag
Ég hjó eftir því þegar ég heyrði sjónvarpsþátt hjá Gísla Marteini Baldurssyni á laugardaginn að hann sagðist vera með innslag með dansstúlku, sem hann var að ræða við. Innslag er ekki til í íslenskri orðabók, en hugsanlega útlenskusletta. Venjulega er það sem Gísli kaus að kalla innslag kallað innskot eða sýnishorn, dæmi eða samantekt, og fleiri orð eru til um þetta. Ég sé ekki að orðið innslag bæti málið á neinn hátt. 23. jan. 2005
Hvíla og hvílast
Á mbl.is segir í fyrirsögn í dag: „Hreiðar og Ingimundur hvíla.“ Í fréttinni segir svo: „Hreiðar Guðmundsson, markvörður, og Ingimundur Ingimundarson hvíla í íslenska landsliðinu í handknattleik í dag“ Þetta er ekki alveg nógu gott. Hér hefði þurft að segja hvíla sig eða hvílast. Sögnin að hvíla án þess að hafa fornafnið sig eða vera í miðmynd með –st endingu þýðir allt annað en að hvílast eða vera í fríi. Hægt er að hvíla lúin bein, hvíla hestana, þ.e. að hvíla einhvern, og þakið getur hvílt á sterkum stoðum, bölvun hvílir á vondum o.s.frv. Þetta skiptir máli. Þá er skringilegt ef einhver hvílir í landsliðinu. Kannski mætti hafa það um eldmóðinn, þegar menn eiga góðan dag. En Ingimundur hvílir ekki þar – eða nokkur af félögum hans. 23. jan. 2005
Í hvaða landi?
Mér var hugsað til þess þegar ég fletti Mogganum mínum áðan hvort ég væri hér heima eða einhvers staðar í útlöndum. Við mér blasti opnuauglýsing frá íslensku stórfyrirtæki sem af einhverjum undarlegum sökum getur ekki notað íslenskt nafn sitt á Íslandi, enda þótt lög kveði á um að fyrirtæki skuli hér heita íslenskum nöfnum. Þetta fyrirtæki notar nafnið Icelandair og gengur nú skrefinu lengra í að valta yfir íslenskt mál með ensku þegar auglýst er flennistórum stöfum: Glasgow: Scotland with style. Og til að bíta höfuðið af skömminni er bætt við millifyrirsögninni Take me out. Þetta er hneykslanlegt. 22. jan. 2005
Rugla saman af og að
Það er nokkuð algengt að fólk ruglist á smáorðunum af og að. Dæmi um það er þegar talað er um að leita af einhverju í stað þess að leita að því. Einnig hef ég heyrt nemendur tala um að þeir kunni eitthvað utan af í stað þess að kunna það utan að. 22. jan. 2005
Vara og vörur
Á útsölutímum er meira áberandi en ella sú sérviska margra kaupmanna að kalla vörur sínar vöru (í eintölu). Aukaafslátur af allri útsöluvöru. Og þegar útsölunni lýkur er tekin upp ný vara. Mér finnst miklu eðlilegra að tala um vörur í fleirtölu. Frekast væri að kalla einhverja afmarkaða hluta varanna vöru. 22. jan. 2005
Enn eru egg úr áli
Matsölustaður að nafni Trocadero auglýsir sem ákafast pizzu með tveimur áleggjum. Ég rakst líka á þetta fyrir rúmu ári, en þá bauð annað fyrirtæki nemendum mínum pizzur með þremur áleggjum. Álegg er ekki hægt að nota svona. Orðið er ekki til í fleirtölu, ekki frekar en kjöt og mjólk. Engum dettur í hug þegar boðið er upp á blandaða kjötrétti að það sé diskur með tveimur, þremur eða fjórum kjötum. Þess vegna verður að auglýsa pizzur með tvenns konar eða þrenns konar áleggi. 22. jan. 2005
Að flútta
Þar sem Morgunblaðið fjallar um nýja óperuhúsið í Kaupmannahöfn fimmtudaginn 20. janúar eru sýndar myndir og texti við. Þar segir m.a.: „Á miðmyndinni sést að brýrnar inn í salinn flútta ekki hvor við aðra.“ Auðvitað rifjaðist upp fyrir mér gömul dönsk sletta úr máli sem ég hafði lært af smiðum á Siglufirði fyrir hálfri öld, en þetta hef ég aldrei séð á prenti. Formlega og á íslensku heitir þetta að standast (ekki) á. 22. jan. 2005
Góður safi?
Á mbl.is var 17. janúar birtur texti um rannsóknir ítalskra vísindamanna á áhrifum seyðis af kínverskri salvíu, sem þeir telja að geti læknað drykkjusýki hjá mönnum. Fréttin er hér. Í textanum segir um seyðið að það „dragi úr áfengisneyslu hjá drykkjurottum og minnki aukningu á neyslu eftir bindindi“. Rétt er að taka fram að hér mun átt við þær rottur sem notaðar hafa verið í tilrauninni, en að öðru leyti er þessi frásögn kauðaleg og illskiljanleg. Þetta er dæmigert sérfræðingamál og nafnorðastagl. Betra væri ef blaðamenn skrifuðu fréttir á almennilegri íslensku, en svona fer stundum þegar reynt er að þýða orðrétt út einhverri útlenskunni. Þetta er of skemmtilegt efni til að fara svona illa með það á prenti. 21. jan. 2005
Pipar
Piparsveinn og piparjómfrú eru gömul og góð orð. Orðabókin segir um þessi orð að þau merki ókvæntur maður / ógift kona á miðjum aldri. Skýringin þyrfti að vera nákvæmari vegna þess að orðin merkja nánar tiltekið karl eða kona á miðjum aldri sem ekki hefur – við skulum segja eignast maka, því sama mun gilda um vígða og óvígða sambúð. Ég get sagst vera piparsveinn vegna þess að ég er orðinn nokkuð fullorðinn og hef aldrei átt maka. Hins vegar hljómar ansi hjákátlega þegar fólk, sem hefur átt í einu eða fleiri hjónaböndum eða sambúð, er talið í hópi pipraðra ef rof eða hlé verður á sambúðinni. Með fullri virðingu fyrir Bubba Morthens get ég ekki fallist á að hann sé orðinn piparsveinn, eins og komið hefur fram í fjölmiðlum, maður sem hefur, að því mér er sagt, verið kvæntur oftar en einu sinni. 20. jan. 2005
Skilningur
Gamall nemandi skrifaði mér kvöld og benti á að í fréttaviðtali hefði Kári Sefánsson talað oftar en einu sinni um að nauðsynlegt væri að búa til skilning o.s.frv. Réttilega er í bréfinu bent á að eðlilegra hefði verið að tala um að auka skilning fólks á því sem um ræðir. Ég er kennari og ég get alls ekki búið til skilning hjá neinum nemanda mínum þótt ég stundum hafi fengið þá til / komið þeim til / hjálpað þeim til að skilja. Enginn getur búið til hugsun i annars höfði. Í Njálu var það kallað að koma flugu í höfuð einhvers, en það er annað mál. 18. jan. 2005
Sáttur við það
Þegar sagt er að allir séu á eitt sáttir eru þeir sammála um það. Einnig er talað um að vera sáttur við eitthvað, en það þýðir að láta sér lynda. Ég hef að undanförnu heyrt af og til að fólk talar um að það sé sátt með eitthvað. Þetta er að vísu í orðabókinni nýju, en er þar með krossmarki, sem bendir til að það sé ekki talið gott. Ég er alveg sáttur við að fólk sleppi því að vera sátt með. 16. jan. 2004
Kíkja
„Þið eruð alltaf að kíkja.“ Lengi hefur sögnin að kíkja verið litin hornauga og málvöndunarmenn talið hana næstum jafnslæma og sögnina ske. Þegar eitthvað hefur skeð í 150 ár eða meira þýðir sjálfsagt lítið að berjast gegn því, þótt sögnin sé dönsk að uppruna. Ég geri ráð fyrir því að sögnin kíkja sé af sömu ættum. Ég kann ágætlega við hana, en hún á systur, sem ég hef stundum rekist á. Hélt reyndar að hún væri sér-akureyrsk eða eyfirsk, en í gær rakst ég á hana í dagbókarfærslu ungrar konu af Vestfjörðum. Þetta er sögnin kíkka, sem oftast er held ég í sambandinu að kíkka á eitthvað. Ef til vill er þetta eldri gerð (millistig) af sögninni kíkja, enda mun líkari móðurinni, kikke. Gaman væri að vita hvort menn kíkka á eitthvað víðar á landinu. 16. jan. 2005
Að leiða
Það er orðið afskaplega algengt í boltaíþróttum að tala um að annað liðið leiði, ef það stendur betur eða hefur gert fleiri mörk en hitt. Á mannamáli hefur verið talað um að hafa betur, standa betur, vera á undan, hafa forskot, vera yfir og þannig mætti lengi telja. Mér finnst alger óþarfi að éta sögnina lead hráa úr enskum íþróttalýsingum. 16. jan. 2005
Opin rúm og lokuð
Það er undarlegt að heyra ár eftir ár talað um að sjúkrahús þurfi að loka rúmum í sumarleyfum eða í sparnaðarskyni og svo er verið að opna rúm, til dæmis núna þegar flensusjúklingum snjóaði inn á Landsspítalann með langa nafnið. Ef rúm væru opnuð og þeim lokað þyrfti væntanlega að vera lok á þeim, eða hægt að leggja þau saman og skjóta þeim upp á háaloft, eins og gestarúmi frá Rúmfatalagernum. En sjúkrarúm eru ekki svoleiðis. Það væri eðlilegra að tala um að taka rúm í notkun eða úr notkun eða opna sjúkrastofur og loka þeim. 13. jan. 2005
Hurðir
Ég heyrði núna áðan í sjóvarpi talað um hurðar, að taka hurðarnar af skápunum. Ég hef svo sem heyrt þetta áður, en ég er vanur því að fleirtalan af orðinu hurð sé hurðir og þannig er það í nýju orðabókinni. 12. jan. 2005
Barnamál í auglýsingum
Óttalegt er að heyra fullorðið fólk tala eins og gert er í sorphirðuauglýsingu í sjónvarpi þar sem sagt er: „Ekki þú vera í rusli…“ Þetta jafnast á við að segja: „Þú muna að bursta tennurnar, þú fara að hátta núna strax, þú kyssa mömmu góða nótt!!!“ 12. jan. 2005
Undirbúningur
Í íþróttablaði Morgunblaðsins stendur í dag undir mynd af nokkrum handboltamönnum: „… gera sig tilbúna fyrir næstu æfingu.“ Mér þykir óttalegur orðhengilsháttur að segja gera sig tilbúinn. Mér finnst líka slæmt undirbúa sig undir og undirbúa sig fyrir eitthvað. Langeinfaldast og réttast er að segja, eins og hér hefði verið hægurinn hjá, að landsliðsmenn væru að búa sig undir næstu æfingu. 12. jan. 2005
Aksjón
Sjónvarpið Aksjón á Akureyri birtir nú án afláts merki sitt á milli orðanna INFO TV. Ekki er það íslenskulegt. Er þetta ekki upplýsingasjónvarp á okkar máli? 12. jan. 2005
Þannig að
Það er afskaplega algengt nú orðið að heyra og sjá stuttar málsgreinar sem hefjast á orðunum Þannig að. Dæmi: Þannig að ekki missa af þessari mynd. Þannig að hikið ekki við að hringja. Þannig að farið endilega varlega. Þetta er ekki gott vegna þess að þetta rýfur aldagamla hefð í setningaskipan og auk þess skortir hér talsvert á samhengi, hér vantar svokallað frumlag eða geranda, sem út af fyrir sig mætti bjarga með því að segja Þannig að þú skalt ekki missa... En aðalvandinn er sá að þannig að er tenging, reyndar eins konar afleiðingartenging, sams konar og svo að, eins og í dæminu: Þeir öskruðu hátt þannig að ég vaknaði. Reglan hefur verið sú að setning sem hefst á svona tengingu (svokallaðri aukatengingu) geti aldrei verið aðalsetning og þar af leiðandi ekki málsgrein (sem hefst á stórum staf og lýkur á punkti). Þess vegna væri heppilegra að orða niðurstöður sem þessa með öðru móti eða hitt: að slíta þannig að - setningarnar ekki frá málsgreininni á undan. 12. jan. 2005
Ólífutöng
Það er gaman að rekast á góða texta, lýsingar sem eru mjög skýrar. Ég rakst á þetta í Tímariti Morgunblaðsins í morgun, þar sem lýst er afar hentugri ólífutöng: „Ólífan er sett í þar til gerða hvilft á enda tangarinnar sem er þrýst saman og þá ýtir pinni, sem gengur í gegnum ávöxtinn, steininum út með einu handtaki. Eins má nýta sér áhaldið til að fjarlægja steina úr kirsuberjum.“ 9. jan. 2005
Meira og mest
Lýsingaorð hafa það eðli að stigbreytast, eins og kallað er. Stór stærri stærstur – langur lengri lengstur – góður betri bestur o.s.frv. Sum lýsingarorð geta ekki stigbreyst með þessum hætti og þá eru notuð hjálpargögnin meira og mest til að fá fram sömu einkenni og í stigbreytingunni. Dæmi um það er sammála, meira sammála, mest sammála. Svona er það nú. Hitt er að stundum verða fólki á þau mistök að nota saman meira og mest og stigbreytingu. Meðal annars var maður að tala um megrun í útvarpinu núna áðan og hann sagði: „Þar sem kolvetnin eru meira bundnari…“ Þetta má ekki. Þarna hefði átt að segja bundnari, en hefði einnig verið mögulegt að segja meira bundin vegna þess að í sumum tilfellum fer vel á því að nota meira og mest þótt lýsingarorðin séu ekki óbeygjanleg. 9. jan. 2005
Góðir textar
Það er gaman að geta þess að textar þeir sem sungnir voru í áramótaskaupinu og eru sjálfsagt úr sömu smiðju og söngtextar í Spaugstofunni, og eru einnota, þ.e. ekki ætlaðir til að heyrast nema einu sinni, eru yfirleitt töluvert miklu betur gerðir, bæði lipurlegar ortir og með meira og samfelldara efni en dægurlagatextar popp- og rokk- og annarra danshljómsveita, og er þeim textum þó ætlað að vera fjölnota og þegar best tekst hluti af síbyljunni. Að vísu eru til ágæt söngvaskáld, Jónas Friðrik, Kristján Hreinsson, Ólafur Haukur og fleiri, en þeir yrkja því miður ekki nema brot af því sem heyrist. 8. jan. 2005
Einum færri
Núna skoraði Anna fjórar á móti sex, sagði íþróttafréttamaðurinn. Um daginn sagði hann, eða einhver félagi hans, að þá hefði Andri Stefan skorað einum færri. Þetta er nú hálfgerð ónákvæmni. Finnst ykkur það ekki? 8. jan. 2005
Hjá Flugfélagi Íslands
Fóstri minn var hneykslaður og mátti vart mæla og ég hef setið á höndunum til að ná andanum eftir að hann sagði mér frá. Hann fór með dóttur sína, tengdason og barn þeirra á flugvöllinn í Reykjavík, en unga fjölskyldan var á norðurleið. Þegar þau komu að afgreiðsluborðinu og sögðust ætla að fara norður spurði stúlkan: „Eruð þið listuð?“ Þeim brá dálítið, en sögðust ekki hafa pantað far. Stúlkan skráði nöfn þeirra, þar sem meira máli skiptir hvers son eða dóttir maður er en hvað maður heitir. Síðan sagði stúlkan: „Fer infantið með?“ Það sló enn meiri þögn á væntanlega farþega en fóstri minn sagðist hafa andað djúpt tvisvar sinnum eða þrisvar og sagt svo hægt og rólega að á íslensku væri þetta nú kallað barn. 8. jan. 2005 Ekki gleyma að beygja orðin
Á mbl.is stendur núna: „Edda Garðarsdóttir mun leika með Breiðablik á næstu leiktíð.“ Þetta er eitt af fjölmörgum dæmum um að fólki hættir til að gleyma að beygja nöfn sumra íþróttafélaga og fyrirtækja. Engum dytti held ég í hug að segja að Edda ætlaði að leika með Valur eða með Þróttur. Þá væri sagt með Val og með Þrótti. Þess vegna á líka að segja með Breiðabliki. 4. jan. 2005
Kynning kvikmynda
Ég lít einstöku sinnum á kynningartexta kvikmyndahúsanna og þar kennir ýmissa grasa. Því miður eru of mörg dæmi um að þar sé ekki almennilega þýtt heldur er eiginlega birtur enskur texti með íslenskum orðum, þ.e. orðabókarþýðing. Gott dæmi um það er á vef Sambíóanna núna þar sem kynnt er myndin Lemony Snicket's A Series of Unfortunate Events, og þetta heiti myndarinnar er ekki þýtt. Það þykir orðið hallærislegt að nöfn kvikmynda séu skiljanleg. Á svokallaðri íslensku segir síðan: „Myndin opnaði mjög vel í Bandaríkjunum en hún tók á fyrstu sýningarhelginni um $ 30 milljónir dala.“ Í fyrsta lagi getur mynd ekki opnað á íslensku þó að hún geti það á ensku. Við gætum sagt að myndin hefði farið vel af stað, eða enn betra að segja að sýningar hennar hafi gengið vel í upphafi. Það er að vísu til staðbundin mállýska að tala um á helginni þar sem flestir Íslendingar segja um helgina. Hins vegar er óskiljanlegt að myndin hafi tekið milljónir dala. Auðvitað getur myndin ekki tekið eitt eða neitt. Hins vegar hafa menn hugsanlega grætt/þénað svo og svo mikið á henni þessa helgi. Þá má nefna að merkið $ táknar dali og því er ekki rétt að tala um $ 30 milljónir dala. Það er eins og að segja að eitthvað kosti krónur 300 krónur.
Á sama vef rakst ég á kynningu á annarri kvikmynd, sem heitir National Treasure, en íslenskt nafn er ekki tiltekið. Þarna er sagt: „Nicolas Cage fer með aðalhlutverkið í myndinni og leikur sannkallaðan ævintýramann sem leita forna muna.“ Þarna hafa týnst tvö r (leitar fornra) og við það verður textinn ansi bjagaður. Ég hef áður bent á og leyfi mér að gera það á ný að kvikmyndafyrirtækin þurfa að vanda betur kynningartexta á vefjum sínum og einnig þá sem prentaðir eru á umbúðir myndbanda og diska og leigðir eða seldir. Ég leit á vef Smárabíóanna og þar er ástandið í þetta sinn mun betra en á þeim sem áður var getið, gallar miklu færri, og það er gott. 4. jan. 2005
Nöfn fyrirtækja
Nöfn fyrirtækja á að beygja eins og önnur nafnorð í málinu. Og ekki bara sum heldur öll. Mjög áberandi er í auglýsingum nú um áramótin eru auglýsingar frá fyrirtæki sem kallast Samkaup Úrval. Einnig ber á auglýsingum frá ferðaskrifstofu sem heitir Úrval Útsýn. Nefna mætti miklu fleiri, en látum þetta duga í þessum pistli. Vandamálið með nafnið Samkaup er hið sama og glímt hefur verið við hjá Hagkaupum um árabil: Hvort nota á orðið í eintölu eða fleirtölu. Hjá Hagkaupum er fleirtalan orðin ofan á þótt enn lifi ýmsar gamlar auglýsingar frá Hagkaup eða Hagkaupi. En það þarf ekki bara að beygja Samkaup heldur Úrval líka. Þannig er það einfaldlega þegar notuð eru tvö nöfn. Alveg eins og Jón Þór um Jón Þór frá Jóni Þór til Jóns Þórs þarf að beygja Samkaup Úrval um Samkaup Úrval frá Samkaupum Úrvali til Samkaupa Úrvals. Eins er með Úrval Útsýn um Úrval Útsýn frá Úrvali Útsýn til Úrvals Útsýnar. Við segjumst hafa keypt eitthvað í Samkaupum Úrvali alveg eins og við segjumst hafa keypt í Rúmfatalagernum. Ef við kaupum í Samkaup Úrval er eins og við kaupum líka í Rúmfatalagerinn, eigum peninga í Sparisjóðurinn eða Landsbankinn og borðum á Greifinn. Svoleiðis talar fólk ekki nema það kunni ekki íslensku. 3. jan. 2005
|
