Að selja einhverjum eitthvað (endurtekið efni)
Þann 7. október skrifaði ég pistil og benti á að það væri fjarskalega vond íslenska að selja eitthvað til einhvers. Þetta er hrein og klár enska með íslenskum orðum, to sell something to someone. Núna í morgun er hamrað á því í útvarpinu og víðar að Valgerður Sverrisdóttir ætli að láta rannsaka söluna á SPRON til Kaupþings Búnaðarbanka (the sale of SPRON to KB). Spron var ekki seldur til... Það er fjarri lagi SPRON var seldur KB. Hér hefði mátt segja að konan ætli að láta rannsaka að/hvernig/hvers vegna SPRON var seldur Kaupþingi o.s.frv. Með því gerum við fleira íslenskt, notum líka sögnina að selja í stað sagnarnafnorðsins sölu.

Ég held að langhættulegasta aðförin að málinu sé þegar fólk fer að nota erlenda orðaröð og erlenda hugsun og byggingu setninga en fyllir það upp af íslenskum orðum, svona rétt eins og til málamynda. Hér verðum við að halda vöku okkar ef við ætlum á annað borð að varðveita íslenskt mál. Við verðum að hugsa á íslensku og tala eins og eðlilegt er og hefur verið að gera, annars fer allt til fjandans. Smáslettur einstakra orða eru hættulausar í samanburði við þetta. Ég vona að fréttamenn og ráðamenn hafi það hugfast. 31. jan. 2004

Snurða og snuðra
Það er orðið ótrúlega algengt að tala um að snuðra sé hlaupin á þráðinn, eins og sagt var í fréttunum nú í morgun. Þetta er nú ekki rétt. Sögnin að snuðra þýðir að njósna, forvitnast um eitthvað, maður fer snuðrandi um og snuðrar eitthvað uppi, eins og hundur sem fer þefandi um allt. Snurða, sú sem hleypur á þráð, er ójafna eða hnútur, sem kemur á þráð, á uppruna sinn í því að þegar band var snúið fast gat komið hörð smálykkja eða ójafna á hann. Það er sú snurða sem hleypur á þráðinn þegar eitthvað kemur upp á sem raskar ferli eins og samningaviðræðum. Á sama hátt á ekki að segja snuðrulaust, með -ðr-, heldur snurðulaust, með -rð-. 30 . jan. 2004

Franskar kartöflur
Jafnvel franskar kartöflur geta orðið að málfarsvanda. Ingibjörg segir það fara í taugarnar á sér „...þegar börnin mín eru spurð á veitingahúsum, þegar diskarnir eru fjarlægðir, hvort þau ætli ekki að klára franskarnar, þ.e. frönsku kartöflurnar.“ Reyndar heyrði ég talað um franskarnar um daginn en hélt satt að segja að það hefði verið misheyrn. Hér er talsvert alvarlegt mál á ferð. Franskar er lýsingarorð og stendur með nafnorðinu kartöflur til að greina þær frá öðrum kartöflum. Nafnorð geta bætt við sig greini en það eiga lýsingarorð ekki að geta. Reyndar er fáránlegt að stuttnefni á fyrirbærinu franskar kartöflur skuli vera franskarnar. Hér verður að leiðrétta og gera betur. 29. jan. 2004

Að spá í
Alllengi hefur orðasambandið að spá í verið notað í sömu merkingu og hugsa um, velta fyrir sér, hugleiða. Ég er ekki viss um að allir hafi orðið fegnir þegar þetta kom inn í málið. Ég held engu að síður að það hafi unnið sér traustan þegnrétt og þeir sem spá í eru ekki síður fullorðið fólk en ungt. Sú regla virðist vera nokkuð föst að sambandið spá í hafi tekið með sér þolfall, ég er að spá í það. Það er að minnsta kosti fullljóst í texta Megsar, þar sem segir: „Spáðu í mig, þá mun ég spá í þig.“ Nú á allrasíðustu misserum hefur hins vegar borið á því að unglingar (aðallega) noti þágufall hér, þeir eru að spá í þessu, þeir eru að spá í því. Nokkrir lesendur þessara pistla hafa haft samband við mig og bent mér á að þarna sé breyting á ferð og ekki neitt æskileg. Ég get tekið undir það, ég hrekk harkalega í kút þegar krakkarnir spá í einhverju. Maður er svo vanafastur. Þetta er þó ef til vill ekki mjög undarleg breyting, eins konar áhrifsbreyting. Við höfum lengi spekúlerað í einhverju, og gerum það enn, sem erum nógu gömul, og ungir sem aldnir pæla í einhverju. Þess vegna kann mörgum að þykja nærtækt að spá í því líka. Ég mæli þó með því að við notum frekar spá í það, mér fyndist texti Megasar asnalegur með þágufalli. 29. jan. 2004

Að láta hugmyndir gerast.
Ég las ágætan pistil Þráins Eggertssonar um undarlegar auglýsingar sem enginn skilur, en svo hafði Ágústa samband við mig og benti mér á orðalag í nýjustu auglýsingahryðjunni hjá Símanum: „Þetta er þín hugmynd, við hjálpum þér að láta hana gerast!“ Hún benti á að unnt væri að framkvæma hugmyndir og þær gætu orðið að veruleika en á íslensku gerast hugmyndir ekki og eru ekki látnar gersat heldur. Það er einhver útlenska. 28. jan. 2004

Að segja eða tjá sig um
Ég hélt satt að segja að búið væri að jarðasetja fyrirbærið að tjá sig um eitthvað og setja kross á leiði þess. Ég hrökk upp við vondan draum einhvers staðar á Rás 1 í gær þegar sagt var: Ég get ekki tjáð mig um það núna. Og aftur í dag heyrði ég viðmælanda í Ríkisútvarpinu tala um að tjá sig um. Mikið var þetta ónotalegt. Á mannamáli er talað um, sagt frá, rætt um o.s.frv. Mér finnst að við ættum ekki að vekja upp þennan umsigtjáningar-draug. 27. jan. 2004

...lega séð
Ég veit ekki hvað hún var að hugsa útvarpskonan sem spurði nýjan skólameistara á Snæfellsnesi um nýja skólann og sagði: Hvernig kemur þetta út fermetralega séð? Þetta er ekki mannamál. Ekki frekar en þegar íþróttamenn segja til dæmis, Við stóðum okkur vel spilalega séð. En almáttugur. Hvernig lítur sá úit sem er fermetralegur? Eða spilalegur? Nei, gott fólk. Tölum íslensku. 27. jan. 2004

Sandalar og vandalar
Sandalar og vandalar eru alveg eins og banananr: Þágufall fleirtölu af sandali er sandölum en ekki söndulum. Þágufal fleirtölu af vandali er vandölum en ekki vöndulum. Hitt er annað, hvort bananar, sandalar og vandalar eiga eitthvað sameiginlegt annað en beyginguna. 25. jan. 2004

Bananavandamálið
Bjúgaldin beygist svona í eintölu: Banani um banana frá banana til banana. Í fleirtölu: Bananar um banana frá banönum til banana. Það er engin ástæða til að reyna að segja bönunum í þágufalli fleirtölu, enda er það allt annað orð, gamla orðið bani, sem þýðir banamaður. 24. jan. 2004

Nýjasta kvikmyndakynningin
Ég rakst á splunkunýja kvikyndakynningu á Samfilm í gærkvöldi. Ég leyfi mér að setja þann texta hér án athugasemda en innan gæsalappa. Hér er of margt vitlaust til að ég geti gert því öllu skil i örpistli: „Fyrir langa löngu þegar jörðin var að komast út úr síðustu ísöld voru þrír nánir indíana bræður. Eftir að björn verður til þess að elsti bróðirinn deyr ákveður yngsti bróðirinn, Keinai, að drepa björn til að hefna sín en breytist þá sjálfur í björn. Miðbróðirinn, Denami, hittir þá Keinai sem björn og heldur að það hafi verið hann sem drap elsta bróðirinn og ætlar sér að ná honum. Eina sem Keinai getur gert til að bjarga sér er að vingast við helsta óvin sinn, björnsunga að nafni Koda.“ 23. jan. 2004

Matur
Þorramatur er ekkert öðruvísi en annar matur. Matur beygist matur um mat frá mat til matar. Það er talað um matarborð, matarveislu og svo framvegis. Þess vegna er snarvitlaust að auglýsa að auk hefðbundins þorramats verði boðið upp á eitthvað annað. 23. jan. 2004

Að kaupa og versla
Ég hef áður bent á að það er rangt mál að tala um að versla einstaka hluti. Það er ekki rétt að segja ég verslaði buxur, ég var að versla mér bíl. Hér eigum við að nota sögnina kaupa. Sögnina versla er hægt að nota á tvennan hátt aðallega. Annars vegar getur hún táknað að kaupa hitt og þetta – allt klabbið – til dæmis að versla (eða versla inn) fyrir helgina. Í öðru lagi er hún höfð um að selja. Sá sem verslar með skó er skósali o.s.frv. 23. jan. 2004

Það á að beygja orðin
Vitleysan að versla blóm er í auglýsingu í Dagskránni í þorrabyrjun en ekki bara það. Þar stendur: Í tilefni bóndadags fá allir sem versla blóm hjá Býflugan og blómið o.s.frv. Þetta gengur ekki. Það á að beygja nöfnin, líka nöfn fyrirtækja. Það segir enginn ég keypti þetta í bakaríið, fór næst í Vaxtarræktin og kom svo við í bankinn á leiðinni heim. Nei. Sumir kaupa blóm hjá Býflugunni og blóminu. 23. jan. 2004

Ég býð þér upp á hafragrautur
Þetta mundi trúlega enginn segja, nema ef til vill útlendingur sem er hálfnaður að læra íslensku. Þetta er hins vegar nákvæmlega sama fyrirbærið og þegar fyrirtæki auglýsa að þau bjóði upp á tveir fyrir einn af einhverju. Það er hægt að bjóða einn og tvo og þrjá og það er líka hægt að bjóða upp á einn eða tvo eða þrjá, en ekki einn, tveir og þrír. Þannig er það einfaldlega. 23. jan. 2004

Bíómenn eiga líka að vanda sig
Mér var bent á vef Sambíóanna, www.samfilm.is en þar eru birtar kynningar á kvikmyndum sem þau sýna. Það þarf ekki málglöggan mann til að sjá að þarna er mjög kastað til hendi og enga virðingu né metnað að sjá fyrir sæmilega vönduðu mannamáli. Ég leyfi mér að birta hér sýnishorn – óbreytt – en þarna er sagt frá myndinni Síðasta Samúræjanum (ég hef hvergi séð hana auglýsta með íslenskuðu nafni):

„Hér er á ferðinni 100 milljón dala kvikmynd í epískri stærð með engum öðrum en Tom Cruise (Minority Report) í aðahlutverkinu. Hún skaust beint á toppinn vestanhafs og er strax byrjað að tala um tilnefningar í Óskarnum..

Myndin sýnir fæðingu nútíma Japans á 19. öld (um 1870). Hún segir sögu kapteins Nathan Algren (Cruise), velvirtum bandarískum hermanni, sem er fenginn af keisaranum í Japan til að þjálfa japanska herinn með nútíma vopnum (eins og byssur). Keisarinn vill reyna að eyða út hinni fornu Samurai stríðsmanna ráði sem heldur miklum völdum frá honum og koma landinu sínu yfir í tuttugustu öldina með meiri vestrænum blæ. “

Hvað ætli sé epísk stærð og hvað eru tilnefningar í Óskarnum? Seinni efnisgreinin er ótrúlega samhengislaus, hver vitlaus beygingin tekur við af annarri. Þetta má bara eki gera. Sambíóin eru svo stórt fyrirtæki að þau ættu að hafa efni á því að fá sæmilega máli farinn mann (konur og karlar eru menn) til að yfirfara texta og laga þá áður en þeir eru birtir. 15. jan. 2004

Sitja flötum beinum
Á leiðinni heim úr vinnunni í dag heyrði ég mann á Rás 1 lýsa baksíðumynd á Morgunblaðinu þar sem ökumaður væri að setja keðjur undir flutningabíl sinn og þarna sæti hann flötum beinum við bíldekkið o.s.frv. Þegar ég kom heim var Mogginn kominn eftir ófærðina alla leið norður og inn um bréfalúguna mína. Á baksíðunni er mynd af manninum við bíldekkið, en samkvæmt mínum skilningi situr hann alls ekki flötum beinum, heldur er hann á hnjánum, hann krýpur við dekkið. Er það ekki rétt hjá mér að maður krjúpi þegar bæði hné snerta jörð, sitji á hækjum sér ef hnén eru bogin og rassinn jafnvel snertir hælana, en flötum beinum situr maður á rassinum og fætur vísa fram? 15. jan. 2004

Aukið efni
Mér var bent á fyrirsögn á mbl.is föstudaginn 9. janúar þar sem stendur: Aukið efni geymt á nýjum smádiskum frá Sony. Hvað er aukið efni? Því get ég því miður ekki svarað, en það er með öllu ómögulegt að tengja þetta orðalag því sem talað er um í fréttinni, að fyrirtækið hafi búið til nýjan tölvudisk sem geti geymt mjög mikið af upplýsingum. Nær hefði verið að tala um öflugri eða rúmbetri smádisk. Það er ekkert verið að tala um að auka efnið heldur að koma meira efni fyrir á einum stað.

Stórt ár eða lítið
Sambíóin skjóta sig tvisvar í fótinn í opnuauglýsingu í Morgunblaðinu í dag. Fyrirsögn auglýsingarinnar er Stærsta bíóár allra tíma. Þetta kann að vera hægt að segja á einhverri útlensku en á íslensku er ekki venja að tala um stærðarmun á árum. Í svona tilfellum er hins vegar talað um merkilegasta, stórkostlegasta, mest spennandi ár eða eitthvað því líkt. Hér eru öll ár jafnlöng og jafnstór, en mismunandi merkileg eða eftirminnileg. Auglýsingameistari Sambíóanna hefði þurft að vita þetta og ekki síður hvernig á að hlakka til. 11. jan. 2004

Að hlakka til
Opnuauglýsing Sambíóanna endar á orðunum Okkur hlakkar til að sjá þig o.s.frv. Þetta er rangt og það eiga allir að vita sem hafa gengið í grunnskóla. Flestar sagnir eru þannig að frumlagið, gerandinn, sá sem gerir eða er það sem sögnin segir, er í nefnifalli. Ég smíða, þú keyrir, hún skrifar, við spyrjum, mennirnir berjast. Nokkrar sagnir, sem hafa flestar einhvers konar tilfinningamerkingu, taka með sér geranda, þann sem gerir eða er það sem sögnin segir, í þolfalli eða þágufalli. Dæmi: Mig langar, mennina verkjar, strákinn minnir. Mér finnst, mönnunum leiðist, strákunum líkar. Þetta er kallað að sagnirnar séu ópersónulegar, vegna þess að þær breytast ekki þó að skipt sé um persónu eða tölu á orðinu sem táknar gerandann. En þetta gildir ekki um allar tilfinningasagnir. Ég man í andartakinu eftir 4 sögnum með tilinningamerkingu sem eru persónulegar, haga sér eins og – reyndar eru – venjulegar sagnir. Það eru sagnirnar að finna (til), kenna (til), hlakka (til) og kvíða (fyrir). Ég finn til, Guðmundur kennir til, Stelpurnar hlakka til – og þá náttúrulega VIÐ hlökkum til og svo strákarnir kvíða fyrir. Við megum ekki láta hanka okkur á þessu. Sjá naánar hér. 11. jan. 2004

Útvistun verkferla á fjármálasviði
Á aðfangadag jóla birtist frétt á mbl.is og var sagt frá því að Sjöfn hf. á Akureyri hefði selt eignarhlut sinn í Grófargili ehf. til Soffíu o.s.frv. Ég hef áður nefnt hversu enskt og vitlaust í íslensku það er að selja eitthvað til einhvers. Enda þótt hægt sé á ensku to sell something to someone heitir það á íslensku að selja einhverjum eitthvað.

Hitt var verra þegar í fréttinni stóð: „Grófargil er eitt stærsta fyrirtækið á íslenskum markaði sem sérhæft er í útvistun verkferla á fjármálasviði.“ Ég var ekki sá eini sem stóð klumsa yfir þessu. Jóhann Ólafur minnti mig á þetta í morgun. Við þekkjum ekki orðið útvistun og það er ekki í nýjustu orðabók yfir íslenskt mál. Og hvað eru verkferlar á fjármálasviði? Það er að vísu reynt í fréttinni að skýra þetta, og á þennan hátt: „Þjónusta fyrirtækisins felst í framkvæmd allra verkþátta sem heyra undir fjármálasvið fyrirtækja, þar á meðal bókhald, afstemmingar, launavinnslu, gerð skilagreina, bráðabirgða- og árshlutauppgjör, framsetningu lykilstærða um fjárhag o.fl.“ Almáttugur! Hvað er framkvæmd verkþátta? Og mikil hræðileg nafnorðasúpa er þetta. Ef við leggjum hausinn vandlega í bleyti komumst við að því að Grófargil taki að sér bókhald fyrir önnur fyrirtæki. (Verkferlar á fjármálasviði = bókhald. Þetta er gert hjá öðru fyrirtæki = útvistun.) Eftir allt virðist þetta bara vera venjuleg stofa sem tekur að sér margs konar bókhald. Vá! Er þetta ekki að gera einfalt mál flókið? Jú. En enn skil ég ekki framsetningu lykilstærða um fjárhag. Kannski er það að segja hvort fyrirtækið stendur vel eða er á hausnum. Það væri svo sem eftir öðru þarna. (Valdimar segir mér að þetta tungumál heiti f j á r m á l og það noti endurskoðendur öðrum fremur.) 7. jan. 2004

Skurðgröfuskurður
Ég átta mig ekki alveg á því hvað það er sem á mbl.is heitir núna skurðgröfuskurður. Er það einhver sérstök gerð af skurði eða eru skurðir ekki yfirleitt gerðir með skurðgröfum? Mér finnst þetta orð minna mig svolítið á Norðurárdalsá og Vatnsvatn. 6. jan. 2004

Íslandsvinur
Ég er eiginlega orðinn talsvert leiður á því að heyra útvarpsmenn og sjá blaðamenn kalla hvern erlendan listamann, sem stígur fæti sínum á land hér, Íslandsvin, jafnt þá sem koma sómasamlega fram og geta jafnvel talist til vina og hina sem vaða hér um með skít og skömm og skilja eftir sig flag. Ofnotkun fjölmiðlamanna á þessu orði hefur gert það nokkurn veginn merkingarlaust, og það er skaði. 5. jan. 2004

Segja eða segja ekki
Dálítið furðulegt að fólk skuli orðlengja einfalt mál, fara eins og köttur í kringum heitan graut, í stað þess að segja einfaldlega það sem það ætlar að segja. Skýrt dæmi um þetta er í auglýsingu frá ISS í Fréttablaðinu í dag. Þar segir að í starfi felist m.a.: -Að taka þátt í framkvæmd þrifa og eftirlit með verkinu. Í fyrsta lagi er „að taka þátt í framkvæmd þrifa“ á mannamáli að þrífa. Hitt er hér án samhengis, ómögulegt að sjá hvað átt er við með eftirliti með verkinu, nema í heild sé átt við að starfið sé fólgið í því að þrífa og fylgjast með þrifum. Vel kann það að vera. Þá hefði líka átt að segja það og skrifa. 4. jan. 2004

Rédít og rímix
Ég heyrði áðan í þætti á Rás 2, sem kallaður er Partísón (skrifað Party Zone), spilað annars vegar eitthvað sem var kallað nýlegt rédít og í öðru lagi var spilað eitthvað sem sagt var heita pleigrúpp rímix. Má ég biðja um skýringu? 3. jan. 2004

Blessaðar flugurnar lifa
Í frétt í Sjónvarpinu var áðan sagt að a.m.k. 10 flugum hafi verið frestað. Henni var hins vegar ekki frestað blessaðri flugunni sem vaknaði þegar við feðgar vorum önnum kafnir við að steikja áramótaöndina. Má ég biðja flugrekstrarfólk og fréttamenn að muna að flug er eintöluorð og þegar 10 flugum er frestað getur það ekki þýtt annað en þær, flugurnar. Það er ekki rétt að tala um þau flugin. Þess í stað verður að tala um flugferðir eða eitthvað sem hægt er að nota í fleirtölu. Þetta er nú svo einfalt. 3. jan. 2004

Vanda framburð
Við þurfum að vanda framburð. Þannig eigum við að skoða spána og fara yfir brúna, en ekki skoða spánna og fara yfir brúnna, eins og gert var á Rás tvö í dag. Í þessum orðum með greini er eitt n í nefnifalli og þolfalli en tvö í þágufalli og eingarfalli: Brúin um brúna frá brúnni til brúarinnar. Alveg eins og hin um hina frá hinni til hinnar. 2. jan. 2004

Sorp í blaðamennsku
Víða leynist málsnilld en ekki er öllum jafnauðvelt að skrifa á mannamáli. Uggi benti mér á texta á Andríki/Vefþjóðviljanum 362. tbl. 7. árg., en fyrir honum standa heimspekingur, efnafræðingur, lögfræðingar tveir og verkfræðingur. Þann 28. desember var þar birt sérkennileg grein um sorp og endurvinnslu. Hér eru örfá dæmi tekin af handahófi úr þeirri grein:

Lengst af var fór endurvinnsla fram af einstaklingum og fyrirtækjum af venjulegri lífsnauðsyn en hin síðari ár hefur hið opinbera tekið endurvinnslu upp arma sína á. Skil ekki sagnasambandið var fór. Veit ekki alveg hvað er að fara fram af einhverjum, kannski svipað því að ganga fram af einhverjum? Nei. Trúlega er þetta ensk þolmynd. Hér er sjálfsagt átt við að einsktaklingar og fyrirtæki hafi endurunnið þær vörur sem nauðsunlegt var að endurvinna. Þetta með lífsnauðsyn er illskiljanlegt en út af fyrir sig er allt í lagi að hið opinbera sé persónugert og hafi arma eins og í seinni hlutanum. Hins vegar er ótrúlegt skáldskaparlag á lokum málsgreinarinnar og minnir á þegar skáldið kvað: „hér á landi á.“

Bandaríkin eru mesta neyslusamfélag í heimi. Hvorki fyrr né síðar hafa þau framleitt jafnmikið af sorpi og einmitt í dag. Gott og vel. Samkvæmt þessu framleiða Bandaríkjamenn sorp. Það þýðir á mannamáli að þeir eigi verksmiðjur og afurðir þeirra séu sorp. Hvar ætli það sé selt? Nei, þetta er ekki góð íslenska. Hér er örugglega átt við að hvergi falli til meira sop en í Bandaríkjunum. Hitt er svo sérkennilegt að 28. desember 2003 skuli vera metdagur í sorpframleiðslu. Það er fullyrt hér með því að segja Hvorki fyrr né síðar hafa þau framleitt jafnmikið af sorpi og einmitt í dag. Í dag er í dag, og ekkert umfram það. To-day á ensku getur hins vegar þýtt miklu fleira en í dag á íslensku, til dæmis, nú, núna, um þessar mundir, á þessum tímum, o.s.frv.

Þrátt fyrir að sorphaugum hafi fækkað hafi afköst þeirra sem eftir eru aukist. Æææææ. Hvernig geta sorphaugar afkastað einhverju? Það er mér hulin ráðgáta. Enda er þetta dellumál.

...svæðið sem fer undir allt sorp í Bandaríkjunum á 21. öldinni mun taka um 10 mílur á kant. Með öðrum orðum mun miklu meira sorp en ástæða er til að hafa áhyggjur af rúmast á miklu minna svæði en ástæða er til að hafa áhyggjur af. Fyrirgefið, en mér finnst að þetta hefði mátt orða ögn betur. Nei, mun betur.

Ef að sorpið færir okkur ekki í kaf spillir heilsu okkar. Þessi tilvitnun er á gersamlega óhæfu máli. Í fyrra lagi á ekki að segja ef að, þegar að, sem að. Í hinu laginu er það sem á eftir kemur tómt bull.

Eins og sjá má á þessum dæmum hefði betur mátt skrifa. Jafnvel þótt vera kunni að þessi sorpgrein hafi átt að vera til skemmtunar er hún svo vitlaus og illa skrifuð að hún nær ekki að snúa spauggreindina í gang. Því miður er þetta dæmi um subbuskap í máli og satt að segja hefur þess oft orðið vart að fólki þyki ekki jafnmikil ástæða eða þörf að vanda mál á því sem á vef er sett og hinu sem prentað er á pappír. En íslenska er jafnmikil íslenska á vef og á blaði og í munni manna. Þess vegna er skylda þeirra sem halda úti tíðindavefjum sem þessum að vanda sig. Enginn hefur leyfi til að vinna opinber spjöll á málinu. 2. jan. 2004