Að forða blóðbaðinu
Í sjónvarpinu í kvöld var sagt að Aristide væri farinn frá Haiti til að forða blóðbaði. Gaman að vita hvert hann hefur ætlað að fara með blóðbaðið til þess að koma því í skjól. Að forða einhverju er að koma því undan. Að forða sér er að leggja á flótta. Seinna í fréttinni var að vísu sagt að hann ætlaði með burtför sinni að koma í veg fyrir blóðbað, og það er sennilegra að hann hafi gert. Og það er líka miklu meira mannamál að segja svo frá. 29. feb. 2004

Hræðsla eða virðingarleysi
Sjaldan er góð vísa of oft kveðin, er stundum sagt. Í haust nefndi ég þá firru, sem oft er á tungu þeirra sem fjalla um íþróttir, að segja ef íþróttamenn standa sig vel að þeir beri enga virðingu fyrir andstæðingunum. Þetta er kolvitlaus notkun á orðasambandinu að bera enga virðingu fyrir einhverjum. Hér er það notað í staðinn fyrir að óttast ekki eða vera ekki hræddir eða finna ekki til smæðar sinnar gagnvart einhverjum. Enda þótt tekist sé á í íþróttum held ég að flestir íþróttamenn beri virðingu fyrir andstæðingum sínum. Ef ekki er keppnin ekki íþrótt. 29. feb. 2004

Batnandi
Ég veit ekki hvað hefur gerst, en ég brá mér suður í Garðabæ í vikulokin. Þar var margumræddur snepill Dagskrá vikunnar fylgirit Fréttablaðsins á föstudaginn. Það sem meira er – ég leit yfir textana í ritinu og viti menn: Það er engu líkara en hafi orðið bylting. Það væri að vísu ekki rétt að segja textana komna á jaðar bókmenntaverka, en málfarið er gríðarlega stórum mun betra en það hefur verið undanfarið. Ég veit hins vegar ekki hvort þetta umrædda smáblað fylgdi Morgunblaðinu hér heima, eins og verið hefur, eða hvort því hefur líka verið komið í dreifingu með Fréttablaðinu hér nyrðra. Þetta lá alls saman hvað innan um annað á mottunni minni þegar ég koma heim. En best er að bót hefur orðið í máli. 29. feb. 2004

Enn meiri ósköp
Ég ætlaði ekki að hafa fyrir því að skrifa greinina um Cameron Diaz upp eftir hinni makalausu Dagskrá vikunnar. Þórir Jónsson tók af mér ómakið og ég birti hana hér, án athugasemda, dálítið stytta, eins og þrípunktar og hornklofar benda til:

„Kvikmyndaiðnaðurinn hefur alla tíð bankað reglulega upp fyrirsætuheiminn í leit að nýjum stjörnum. Þó svo að flest módel séu ekki leklistarmenntuð, þá eiga leikkonur á borð við Kim Basinger, Charlize Theron o.fl. sitthvað til síns máls ef ágæti þeirra sem leikkvenna er dregið til efa. [...] Leið hennar til frægðar var styttri en en það sem margir kollegar hennar hafa þurft að venjast. Þegar hún snéri heim eftir fyrirstæustörf í París, árið 1994, ákvað hún að taka þá í áheyrnarprufu fyrir Jim Carrey myndina, Gríman eða The Mask. Henni til mikillar furðu og án nokkurrar reynslu á sviði leiklistar, var Diaz Valin í hlutverk Mótleikara Carreys, en myndin naut mikilla vinsælda. [...] Eftir The Mask , lék Diaz í „minni“ en nokkuð góðum myndum, sem gaf henni færi á að stimpla sig inn á markaðinn. Næstu ár á eftir lék hún í ódýrum óháðum myndum á borð við Last Supper ... [...] ... Hin léttflippaða gamanmynd þeirra Farelli bræðra, There's something about Mary. Lyfti stjörnu hennar enn frekar á loft, en það var svo í hinni vönduðu, en sérstöku mynd Being John Malkovich, þar sem hún sýnir magnaðan leik og að þó að hún sé snót, snoppufríð, þá getur stelpan leikið. [...] ... það verður fróðlegt að sjá hvernig henni mun vegna þegar árin fara að segja til sín... [...] Þegar stúlkan flutti að heiman ferðaðist hún ein, 16 ára gömul, í 5 ár, með fullu leyfi foreldra.“

Það er ekkert hægt að segja um þetta – nema ef til vill: Svona lagað má ekki gera. Þetta er álíka slæmt og Undirtónablaðið (sjá pistlana í desember). 22. feb. 2004

Snjórinn kemur og fer
Það snjóar, allt verður hvítt og fagurt og ef kalt er í veðri getum við treyst á þessa hvítu mynd í talsverðan tíma. Síðan kemur að því að snjórinn hverfur. Um það eru til ýmis orð. Sjóinn tekur upp, það hlánar o.s.frv. Ég hef hins vegar ekki áður, frekar en Þórir félagi minn í Ólafsfirði, heyrt eða séð það kallað kallað að snjórinn skreppi saman, eins og sagt var í Ríkisútvarpinu hér um daginn. Það er frekar að það sem blásið er upp skreppi saman ef úr því er vindurinn, til dæmis gúmmiblaðra. 21. feb. 2004

Kjálki og kjammi
Þegar börn léku sér að legg og skel vissu þau hvað leikföngin hétu og hvaðan þau voru komin. Meðal leikfanga voru þá kjálkabein úr sauðfé, sem gegndu hlutverki húsdýra, en bæjarbarnið notaði kjálkana iðulega í byssu stað. Nú eru flestir hættir að borða svið nema þá helst brytjuð í sultu, og nöfn beinanna ruglast og týnast. Enn eru þeir þó til sem stýfa sviðakjamma úr hnefa og brjóta málbeinið, sem er við tungurótina... En vel að merkja: Kjammi er hálfur sviðahaus og venjulega eru svið núna seld söguð, tveir kjammar í pakka. Neðri hlutinn af kjammanum er kallaður kjálki og beinið, með tennur á öðrum enda en hinn endinn eins og byssuskefti, er auðvitað helmingur af kjálkanum, miðað við að hausinn væri heill. Þetta er reyndar nánast eins og á mannshöfði. Þessi ræða er hér vegna þess að í Morgunblaðinu 10. febrúar var sagt frá því að Margrét Dís væri að leika sér með kjamma – en það var bara alls ekki rétt. 21. feb. 2004

Að leika sér að einhverju
Mér finnst góð ábending hjá Þóri Jónssyni að betra væri að segja leika sér að einhverju en leika sér með eitthvað. Það fyrrnefnda er mun íslenskulegra og eldra, en hið síðara er trúlega komið fyrir erlend áhrif, til dæmis play with something. Þetta er vert að hafa í huga. 21. feb. 2004

Hvað er íhringjanlegt?
Morgunblaðið þarf að gæta að sér, bæði mbl.is og pappírsútgáfan. Ótrúlegustu málhnökrar birtist á mbl.is, til dæmis fyrirsögn fréttar núna í dag: Íhringjanlegt skilti afhjúpað í Bolungarvík. Þarna er að vísu tekið upp úr Bæjarins besta fyrir vestan, þar sem segir: Leið ehf. afhjúpar íhringjanlegt skilti. Þeir verða sem sé að gæta að sér vestra líka. Íhringjanlegt getur ekki talist gott mál. Alvarlegi hluturinn er þó sá, og þess vegna nefndi ég Morgunblaðið í upphafi, að í þessum hefðarhelga fjölmiðli hefur undanfarið borið talvert mikið á svona málfarsmistökum, sérstaklega þó á mbl.is. Einnig var hinu makalausa Undirtónablaði með kynningum á Hringadrottinssögu dreift með Morgunblaðinu fyrir jólin og vikulega, á föstudögum, fylgir blaðinu snepill sem kallast Dagskrá vikunnar, og er lítið annað en hræðilega vitlausar þýðingar og alls ekki prenthæfar. Ég hef áður sagt að fjölmiðill sem vill halda virðingu sinni verður að meta hvort efni sem honum fylgir er þess virði að vera dreift. Mér finnst Mogginn ekki geta verið þekktur fyrir að dreifa bara hverju sem er. 20. feb. 2004

Skammarlegur dagskrársnepill
Morgunblaðinu fylgir á föstudögum snepillinn Dagskrá vikunnar. Hann er fullkomlega óboðlegur fólki vegna þess hvað málfarið er herfilega vitlaust. Mér finnst til skammar að bjóða fólki upp á að þetta sé borið í nánast öll hús á landinu. Þarna er til dæmis á bls. 20 í sneplinum í dag fyrirsögnin: Ævintýrasamur andfættlingur, og þar segir í upphafi: Ljós frygðarinnar skína skýrt á Russel Crowe og hafa gert núna um nokkur skeið ... Eins og margir úr heimi kvikmyndanna var það á óbeinan hátt í gegnum foreldra hans, sem hann kynntist heimi kvikmyndanna, en ráku mötuneyti fyrir tökuliðin. Þessi texti er svo vitlaus, svo samhengislaus og á svo vondu máli að það er ótrúlegt að nokkrum manni skuli koma til hugar að gefa þetta út – og jafnóskiljanlegt að Morgunblaðið skuli dreifa því. 20. feb. 2004

Að geta og kunna
Þorgeir félagi minn Tryggvason benti mér á að í greininni um blessaða síamstvíburana í Fréttablaðinu hefði mér yfirsést eitt. Þar stendur „...eru þeir stöðugt að læra nýja hluti sem þeir gátu ekki gert...“ Það er auðvitað ekki nógu gott að taka svona til orða, miklu eðlilegra að segja: ... eru sífellt að læra eitthvað sem þeir kunnu ekki áður... eða: ...eru sífellt að læra að gera eitthvað sem þér gátu ekki gert áður... Ég er viss um að við Þorgeir gætum saman gert almennilegan texta úr þessari frétt. 15. feb. 2004

Hver og annar
Í pistli í gær nefndi ég vitleysuna í Fréttablaðinu þar sem tvíburarnir sáu, eins og þar sagði, „hvorn annan.“ Núna í morgunsárið er endurtekinn þáttur á Rás 2, þar virðist engum detta annað í hug um helgar en að endurtaka jafnt merkilega og ómerkilega þætti vikunnar á undan. Hérna var rætt við mann sem stendur fyrir umferðarátaki og meðal þess sem hann sagði að væri vandamál í umferðinni var: „... að bílar eru að keyra framan á hvern annan.“ Þetta er auðvitað vitlaust. Forsetning eins og á má aldrei koma á undan báðum orðunum, hver og annar. Hún á að koma á milli þeirra. Auk þess hlýtur orðið hver (hvor ef tveir eru) að standa í sama falli og bílarnir, en seinna orðið, annar, stendur í því falli sem forsetningin krefst. Bílarnir keyra hver á annan. Eins og maðurinn sagði þetta væru bílarnir hins vegar að keyra bæði á hvern og líka á annan og það er auðvitað della. Annað atriði sem er rangt í þessu er að nota sagnarsambandið að vera að keyra í stað þess einfaldlega að keyra. Þegar sagt er: Bílarnir eru að keyra þá þýðir það að þeir séu að keyra nákvæmlega á því andartaki þegar setningin er sögð. Þegar ég segi: Ég er að raka mig, þá er það eitthvað sem ég er að fást við á því andartaki, það þýðir ekki að ég raki mig af og til, hafi rakað mig einu sinni eða oftar einhvern tíma áður. 15. feb. 2004

Sumir geta þýtt, sumir ekki
Ég verð að segja Fréttablaðinu til hróss að málfar hefur um hríð verið jafnbetra en langtímum saman í fyrra. Þó kemur fyrir að birtast fréttir á óprenthæfu máli. Dæmi um það er þýdda fréttin um símastvíburana á bls. 12 föstudaginn 13. febrúar. Hún er sönnun þess að sumir geta þýtt og aðrir ekki. Þeir sem þýða þurfa að vera vel að sér í málinu sem þýtt er úr og ekki síður málinu sem þýtt er á, og eins og ég hef áður sagt þarf sá sem þýðir á íslensku sífellt að hafa í huga spurninguna: Hvernig er þetta sagt á íslensku? Ritstjórn verður að vera fær um að fá starfsfólki sínu verkefni sem það ræður við. Ég leyfi mér að birta hér innan gæsalappa brot úr þessari frétt. Fleira er ámælisvert í henni en hér er rúm til að benda á:

1. Hlutir og things
„...eru þeir stöðugt að læra nýja hluti sem þeir gátu ekki gert...” (...are they constantly learning new things they could not do...). Hér er þessi árátta að kalla allt milli himins og jarðar, áþreifanlegt sem óáþreifanlegt, hluti. Það er algengt að orðið thing á ensku þýði allt annað en hlutur á íslensku. Þeir sem gera hluti búa til hluti, til dæmis skál úr leir, fatahengi úr timbri o.s.frv. Hlutur er áþreifanlegur. Hér hefði verið eðlilegt að segja að bræðurnir lærðu sífellt eitthvað eða margt eða ýmislegt sem þeir gátu ekki áður.

2. Hvor annan
Höldum áfram: „Bræðurnir leika sér nú saman og sjá hvorn annan...” Það er þetta að sjá hvorn annan. Það er algeng málvilla en ótrúleg rökleysa ef að er gáð. Ef þeir eru tveir notum við fornafnið hvor. Það er gott. Þá sjá þeir, hvor um sig, annan. Orðið hvor (hver ef þeir væru fleiri) verður að standa í sama falli og þeir. Það sem þeir sjá stýrist hins vegar af sögninni. Hvor sér annan, þeir sjá hvor annan. Sögnin má ekki stýra falli á báðum orðunum því þá væri þetta þannig að þeir sæju bæði hvorn og annan og það er bara asnaskapur.

3. Andlit, auglit, face
Þarna stendur líka: “...og sjá hvorn annan andliti til andlits. Nokkuð sem var ómögulegt fyrir þá...” Ég verð fyrst að benda á andliti til andlits sem er bein þýðing á face to face. Á íslensku er nóg að segja sjá hvor annan, en hins vegar er til orðtakið augliti til auglits, og það er nokkru skárra en þessi orðabókarþýðing, ekki satt?. Nokkuð (á eftir punktinum) er hér trúlega þýðing á thing, ómögulegt fyrir þá er stirt mál og kannski komið úr impossible for them. Á mannamáli hefði verið sagt: Bræðurnir leika sér og sjá hvor annan, en það gátu þeir ekki meðan þeir voru samvaxnir... Þetta er nú ekki flóknara en svo. 14. feb. 2004

Talinn eða taldur
Þið hafir örugglega tekið eftir því, eins og ég, að sumir lenda í ógöngum með lýsingarorð, sem enda á -inn. Oft(ast) eru þetta lýsigarorð sem eru orðin til úr sögnum. Þar má nefna talinn af telja og skilinn af skilja. Ég hef oft séð og heyrt orðalag eins og: Upphæð vantaldra skulda, foreldrar eftirtaldra barna, en þarna ætti að segja vantalinna skulda og eftirtalinna barna. Í Fréttablaðinu í gær var svo yfirfyrirsögn: Nýtt líf aðskildra síamstvíbura... Þarna ætti að standa aðskilinna, vegna þess að einhver er skilinn frá öðrum en ekki skildur og einhver er talinn en ekki taldur. 14. feb. 2004

Kollegar
Slæmt þegar fólk slettir orðum án þess að gera það „rétt“ ef svo má segja. Felix kunningi minn er búinn að leiðrétta hjá sér sögnina að blífa, núna er það „bjallan sem blífur“ hjá honum en blífar ekki lengur eins og hún gerði. Í kvöld heyrði ég svo talað um kollega. Það hef ég áður ævinlega heyrt borið fram með rödduðu l-i eins og í gælunöfnunum Kolla, Silla, Lúlli. Núna var það borið fram með dl, eins og kollur (kodlur). En kollega hefur líka að ég held oftast verið borið fram með g-lokhljóði eins og í Lego, eða eins og flestir segja baka = baga. Í kvöld var hins vegar önghljóðið g notað, eins og í saga eða undarlegur. Kollega hljómaði þess vegna næstum eins og fallega. Það þótti mér undarlegt. 13. feb. 2004

Dagar og mánuðir
Ein elsta stafsetningarregla sem ég man eftir að hafa lært var að það ætti alltaf að hafa lítinn staf í nöfnum mánaða, eins og janúar og nóvember, og líka í nöfnum hátíða eins og jóla og páska. Ennfremur var mér kennt að hafa lítinn staf í nöfnum daganna. Þess vegna var sagt að eitthvað gefði gerst á fimmtudegi, síðast í nóvember, mánuði fyrir jól. Núna er hins vegar algengt að skrifa nöfn daga og mánaða eins og gert er á sumum erlendum málum, með stórum staf. Það er sagt að eitthvað hafi gerst á Miðvikudaginn í byrjun Apríl. Þetta er ekkert eftirsóknarverð breyting. Hitt er staðreynd að margir skrifa svona á tölvu, án þes að ætla að gera það. Algengustu ritvinnsluforrit eru amerísk og eru iðulega með innbyggt leiðréttingartæki sem breytir til dæmis upphafsstaf á mánaðanöfnum í stóran þó að maður skrifi hann lítinn. Á sama hátt setja svona forrit stóran staf í upphaf allra lína í venjulegri vísu. Til þess að koma í veg fyrir að tæknin taki af manni völdin og láti mann gera stafsetningarvillur þarf að breyta þessum stillingum í ritvinnslunni. 13. feb. 2004

Mánaðardagarnir
Það er gömul regla að ef við setjum punkt á eftir tölu verður hún raðtala. Þannig lesum við 5 = fimm en 5. = fimmti. Það er punkturinn einn sem gerir muninn. Ef við skrifum dagsetningu notum við raðtölur. 13. febrúar er þrettándi en 13 febrúar er ekki rétt dagsetning. Þarna á að vera raðtala, þ.e.a.s. punktur. Þessu gleyma margir og það er slæmt. Engum dettur samt í hug að segjast vera fæddir fimm júní. Nei. Af og frá. 13. feb. 2004

Auk þess er nóg
Það er algengt að fólki verði á að tvítaka. Það er til dæmis þegar sagt er: Auk Íslands þekkist það einnig í öðrum löndum, eins og sagt var í fréttum um daginn, eða: Auk þess að vinna fullan vinnudag vinnur hún líka á kvöldin. Í þessu sambandi hefur orðið auk svo gott sem sömu merkingu og líka, þ.e. til viðbótar. Þess vegna væri aðlilegt að sleppa orðinu líka í báðum þessum dæmum. Það seinna yrði þá: Auk þess að vinna fullan vinnudag vinnur hún á kvöldin. Önnur lausn væri: Hún vinnur fullan vinnudag en vinnur auk þess á kvöldin. 10. feb. 2004

Berðu saman verðið
Það er ósköp algengt að auglýsendur láti frá sér texta eins og: Gerðu verðsamanburð eða: Gerðu samanburð á verðum. Í fyrra tilfellinu er svokallaður nafnorðastíll með enskum áhrifum, sem felst í því að nota merkingarlitlar sagnir með merkingarríkum nafnorðum þar sem íslenskara hefur þótt að nota merkingarríkar sagnir. Í staðinn fyrir Gerðu versamanburð væri eðlilegt að segja: Berðu saman verðið. Í síðara dæminu er sú nýjung, sem afar margir leggjast gegn, að orðið verð sé til í fleirtölu. Hefðin segir okkur að verð sé eintöluorð eins og hveiti. Lausnin á síðara dæminu er nákvæmlega sú sama og á því fyrra: Berðu saman verðið. 10. feb. 2004

Sketch er bara skissa
Eitt af þeim dreifildum sem þvælist með Morgunblaðinu er Dagskrá vikunnar, auglýsingabæklingur með sjónvarpsdagskrá og fáeinum textum sem tengjast oftast sjónvarpsefni. Þar er núna í 4. tbl. 8. árg. pistill á bls. 6 sem hefst svo: „Hafinn er Scetcha keppni á vegum Landsbankans og PoppTíví. Keppnin fellst í því að fólk tekur upp eigin scetcha og sendir inn. En hvað er scetch? Scetch er fyndið myndbrot eins og t.d. eitt atriði í Svínasúpunni.“ Þetta er nú meiri snilldin og viskan. Byrjar á beygingavillu en kvenkynsorðið keppni er ekki hafinn heldur hafin. Önnur beygingavilla er þegar sagt er fellst í því, eins og þetta sé af sögninni fella. Hér ætti að standa felst í því. Verra er að höfundur þessara orða veit ekki hvað scetch er. Orðið scetch þýðir býsna margt og það er fráleitt að tegja það eingöngu gamanatriði eins og eru í Svínasúpunni. Ef því væri að skipta gæti þetta jafnvel átt við gamanatriði í Spaugstofunni, en það er önnur saga. Scetch þýðir alls ekki bara gamanatriði heldur táknar þetta stutt atriði, afmarkaðan þátt, uppkast eða ófullgerða eða ófrágengna hugmynd eiginlega í hvaða listgrein sem er, ekki síður í myndlist og tónlist en hreyfimyndum. Og þá komum við að því hvað getur komið í stað enska orðsins scetch. Það hefur í afar marga áratugi verið kallað á íslensku skissa. Þess vegna væri allt í lagi að auglýsa skissukeppni eða smámyndakeppni og hafa það í einu orði. En það er ekki allt búið því fram kemur að senda má skissurnar inn á hvaða formatti sem er. Þetta er vond íslenska og mér þykir slæmt að Landsbankinn skuli leggja nafn sitt við svo óvönduð vinnubrögð sem hér sjást og Norðurljós mættu jafnframt huga að því að íslenska nafnið á dægurlagaþættinum sínum. 7. feb. 2004

Hvor tveggja og báðir
Það er til einföld regla um það hvenær við segjum hvor tveggja og hvenær við segjum báðir. Báðir – báðar – bæði er eingöngu hægt að nota um hluti, hugtök og verur sem hægt er að telja með tölunum einn, tveir o.s.frv. Tveir sokkar eru báðir sokkarnir, tvær peysur eru báðar peysurnar og tvö bindi eru bæði bindin. Ef við erum hins vegar með fleirtöluorð eða parorð eigum við ekki að nota báðir, báðar, bæði. Nærtækustu dæmin eru buxur og skór. Við getum ekki sagt ein buxa, það er bara della. Við tölum um einar buxur, tvennar buxur, þrennar og fernar. Þess vegna tölum við um hvorar tveggja buxurnar. Svipuðu máli gegnir með skó. Báðir skórnir geta að vísu verið bæði hægri skórinn og sá vinstri. Ef við erum að tala um tvö pör, brúnu skóna og svörtu skóna, þá eru það hvorir tveggja skórnir (bæði skópörin). Enn má nefna hjón. Bæði hjónin eru karlmaðurinn og konan. Ef við tölum um tvenn hjón eru það hvor tveggja hjónin. Sigga fékk ekki bæði verðlaunin, hún fékk hvor tveggja verðlaunin. Sumir ruglast á þessu. 6. feb. 2004

Snjósleðar og vélsleðar.
Í febrúar í fyrra skrifaði ég smápstil um sleða og ætla að gera það aftur núna. Þegar snjór er yfir öllu sækjast menn eftir því að komast í styttri og lengri ferðir á vélknúnum eins beltis farartækjum, sem af einhverjum undarlegum og óskiljanlegum sökum eru kallaðir snjósleðar. Þeir ættu að kallast vélsleðar, af því að þetta er eina afbrigðið af fyrirbærinu snjósleði sem knúið er með vél. Ég veit ekki til þess að sleðar séu notaðir sem farartæki nema í snjó, en aðrar gerðir af snjósleðum en vélsleðar eru mjög margar. Nefna má sparksleða, magasleða, skíðasleða, bobbsleða og stýrissleða og auk þess snjóþotur, sem líka eru sleðar til að nota í snjó. Af þessum sökum er óttalega vitlaust að nota orðið snjósleði um vélsleða, eins og annars konar snjósleðar séu ekki til. 2. feb. 2004