Hátíðarkveðjur
Ég óska
öllum lesendum þessara smápistla um mannamál
gleðilegrar hátíðar.
Nú
er um það bil ár síðan mér
kom til hugar að setja á vefinn örstutta pistla
um eitt og annað sem ég rækist á í
blöðum eða heyrði í útvarpi og
víðar og betur mætti fara í máli.
Ég hugsaði mér að ég entist í
þessu um það bil mánuð eða svo
ef vel gæfi. Reyndin hefur orðið önnur og sífellt
hefur rekið á fjörur mínar margvíslegt
efni sem ég hef sett hér á vefinn minn. Ég
hef leitast við að hafa pistlana ekki langa og ekki mjög
fræðilega, og vona að það hafi tekist
– að vísu eru skrifin um skelfinguna í
Undirtónablaðinu um Hringadróttinsögu lengri
en annað sem birtist hér, en þannig er það,
stundum ganga á stórviðri í þessu
lífi, svo lægir á milli.
Ég þakka góðar undirtektir
lesenda hérlendis og erlendis og ágætar ábendingar
og hvatningu sem ég hef fengið víða að.
Það hefur ýtt á mig að halda áfram
og ég mun gera það - án þess að
ég þori að lofa hversu lengi ég klappa
þennan stein. Hafið öll þökk og ég
vona að pistlarnir geri eitthvert gagn. 28.
des. 2003
Vondir
Undirtónar
Morgunblaðinu fylgdi í vikunni fyrir jól
eintak af Undirtónum, Lord of the Rings
blaðið. Reyndar er þetta blað auglýsing
um kvikmyndirnar eftir sögunni Lord og the Rings og kemur
út í tilefni af frumsýningu á þriðja
og síðasta hlutanum, Hilmir snýr heim,
sem í blaðinu er skrifað Hilmir Snýr
Heim eða Hilmir Snýr Aftur.
Sá ameríski siður að skrifa heiti skáldverka,
fyrirtækja og fyrirsagnir með upphafsstaf í byrjun
hvers orðs veður nú yfir íslensku. En það
er annað mál. Verst er að þetta auglýsingablað
um stórvirkið Hringadróttins sögu, eins
og verk Tolkiens er kallað á íslensku eftir
sérviskuþýðingu Þorsteins Thorarnensens,
– þetta auglýsingablað er til háborinnar
skammar fyrir það hversu lélegt og vitlaust málfar
er á því. Það er hrein
niðurlæging fyrir verk Tolkiens og snilldarverk Peters
Jacksons kvikmyndaleikstjóra og lítilsvirðing
á leikurum myndarinnar, ekki síst á ljóðskáldinu,
rithöfundinum, lífsspekingnum og leikaranum Viggo
Mortensen. Íslensk „þýðing“
á viðtali við hann er þvílík
endalaus málleysa og bull að það er grátlegt
að lesa það. Enda þótt þetta
Undirtónablað sé ekki hluti af Morgunblaðinu
er því dreift með því sem fylgiriti.
Mér finnst langt, langt fyrir neðan virðingu þess
ágæta blaðs að dreifa málsubbuskap
á borð við þetta tölublað Undirtóna.
Morgunblaðið má einfaldlega ekki dreifa hvaða
vitleysu sem er, það verður að gæta virðingar
sinnar og setja lágmarkskröfur um frágang þess
efnis sem stungið er inn í blaðið og þar
með gert að hluta þess. 25. des.
2003
Vitlausar
þýðingar
Það sem eignkennir Undirtónablaðið um
Hringadróttins sögu eru einkum vitlausar þýðingar
og hæfileikaskortur þeirra sem á penna halda
við að skrifa almennilegt íslenskt mannamál.
Nokkur dæmi úr einum dálki á blaðsðiu
5 sanna það:
•
The Return Of The King opnaði vestanhafs.
Maður getur opnað dyr, opnað dós o.s.frv.
en mynd getur ekki opnað neitt. Kvikmynd er frumsýnd.
• Myndin þénaði 34,1 milljón
dollara. Ónei. Maður getur þénað
eitthvað til dæmis á vinnu sinni en mynd getur
ekki þénað neitt. Kvikmyndafyrirtækið
þénar á myndinni.
• The Two Towers tók inn 26,2 milljónir.
Rangt. Maður getur tekið inn vítamín eða
verkjatöflur. Mynd getur fært framleiðendum sínum
peninga, þeir geta grætt svo og svo mikið á
sýningu myndarinnar.
• Þetta er þriðji stærsti
opnunardagur allra tíma. Voðaleg bölvuð
vitleysa er þetta! Vera kann að um sé að
ræða frumsýningardag sem er í þriðja
sæti eða að einungis frumsýning tveggja
annarra mynda hafi gefið meira af sér.
Hér
er líka upptalning sem kölluð er Nokkrar góðar
tölur. Það eru misgóðar, sumt af því
sem þar er skil ég ekki.
•
10.000 þátttökuliðar í
að skapa hljóð fyrir orkasenur.
Hvað eru þátttökuliðar?
• 5.000 fermetrar af grænmeti og blómum
voru jarðsett. Hver er munurinn á að
jarðsetja og gróðursetja? Og hvað er einn
fermetri af gúrkum?
• 1.600 pör af sérgerðum Hobbita-fótum
voru notaðir. Hvaða kyn er á orðinu
par?
• 550 klukkutímar af „að
tjaldabaki“ upptökum voru skotnir.
Ætli klukkutímar séu fuglar góðir
í matinn? Hvernig er hægt að skjóta
klukkutíma? Nei. Það þarf að þýða
– og geta það. Og er gott mál að
tala um „að tjaldabaki“ upptökur?
Nei.
• 400 blaðsíður af handriti
voru skotnar. Bíðum við. Af hverju
var verið að skjóta blaðsíður?
Og ætli nokkur hafi getað lesið þessi sundurskotnu
handrit? Ætli menn hafi notað riffla eða haglabyssur?
• 114 hlutverk voru með töluðu
máli. Hvað ætli það
sé? Mér dettur í hug að 114 af persónum
myndanna hafi sagt eitthvað, aðrar hafi þagað.
• Talað er um svið
sem þurfti að þola 60 punda þunga
á hvert „square feet.“ Feet
er að vísu fleirtala af orðinu foot, en það
er annað mál. Betra hefði verið að „þýðandinn“
hefði kunnað orðið ferfet – og enn skiljanlegra
ef þessu hefði verið breytt í stærðir
sem Íslendingar þekkja. Við notum metrakerfi
og kíló en ekki fet og pund.
• 4 er staðsetning Tveggja Turna Tals
í miðasölu yfir mest sóttu myndir allra
tíma. Hræðilegt bull er þetta.
Myndin er trúlega í fjórða sæti
þeirra mynda sem flestir hafa séð eða mesta
aðsókn hafa hlotið. Þá er óskiljanlegt
að myndin skuli kölluð Tveggja Turna Tal með
upphafsstöfum. Sama er um nafn myndarinnar Hilmir Snýr
Aftur, það á að vera Hilmir snýr
aftur.
• 1 míla er sú lengd sem fékkst
þegar allir tökubílarnir voru settir húdd
við húdd. Hugsa sér asnaskapinn,
drottinn minn einn og sæll! Húdd er framan á
bíl og ef við leggjum húdd við húdd
geta þar verið 2 bílar hið mesta, hvor
á móti öðrum. Hugsanlega hefur málsnillingurinn
sem „þýddi“ þennan lista ætlað
að segja húdd við skott eða stuðara við
stuðara.
Sá
sem þetta „þýðir“ kann ekki
nógu mikið í ensku og ekki heldur í íslensku.
Hann hefur heldur ekki lært regluna um að þegar
maður þýðir er ekki nóg að reyna
að koma orðum útlenskunnar yfir á annað
mál þeldur verður maður að miða við
það hvernig eðlilegt er að segja það
sem sagt er. Hvernig er þetta sagt á íslensku
mannamáli? er gullvæg spurning sem íslenskur
þýðandi þarf stöðugt að hafa
í huga. 25. des. 2003
Viggo
Mortensen niðurlægður
Í „þýðingu“ á
viðtali er Viggo Mortensen lögð í munn þvílík
endemis bölvuð vitleysa, málvillur, rangþýðingar,
hugsunarskekkjur og samhengisleysi, að annað eins hefur
tæplega sést á prenti áður. Tekið
er fram að þetta sé „...þýtt
af Gylfa Blöndal.“ Hér verða sýnd
nokkur dæmi, en reyndar þyrfti að lesa viðtalið
allt, svo ótrúlega sem málfarið á
því er skrumskælt og kjánalegt.
- Sagt er
að Mortensen hafi leikið í nokkrum
myndum og þótt nokkuð virtur
- ... en
þrátt fyrir það hefur andlit hans þótt
lítið þekkt...
- Andlit
hans blandast vel inn... Allt þetta þrennt
er ótrúlegur orðhengilsháttur.
- Þríleikurinn
er ...á góðri leið með
að verða sá best heppnaðasti af öllum.
Þetta gerir maður ekki, ekki tvöfalt hástig.
- Viggo ...
er töluvert frábrugðnari í
útliti en í The Return Of The King.
Hann getur verið frábrugðinn einhverju en ekki
frábrugðnari, alls ekki, nema einhver sé ólíkari
einhverju en einhver annar.
- Hann
brosir breitt til fulls herbergis af fjölmiðlafólki.
Hvers konar íslenska er þetta eiginlega?
- Elijah
Wood segir að þú hafir stöðugt gefið
honum hvatningu í gegnum tökur myndarinnar.
Hér er sjálfsagt átt við það
að Viggo hafi hvatt Elijah, það er ekki hægt
að gefa hvatningu. Og hvers vegna í gegnum töku
myndarinnar? Hvað þýðir það?
- ...eða
að andrúmsloftið væri vírað.
ÚFF!
- Maður
hefur bara tekið þetta inn... Úbbs!
Hafa menn þá verið á lyfjum?
- Hvort
sem að fólk væri veikt eða bara búið
á því, þá gengur Peter Jackson
inn með endurskrifanir á handritinu klukkan 5 um
morgun. Hvílík málsnilld,
drottinn minn! Skilur þetta einhver?
- „Ég
hafði svolítið í huga,“ myndi hann
segja. I had something in mind, he would say.
- Ég
held að það sem skipti mestu máli er það
sem þau fá tilbka í ferðamönnum
og virðingu. Það er það sem þau
fá tilbaka. (!)
- Geturðu
talað um síðasta atriðið sem þú
varst tekinn upp í og það sem þú
manst? Hvernig stendur á því
að þessi blessaður maður hefur veriið
látinn glíma við þessa þýðingu
og af hverju hefur enginn haft vit á að lesa þetta
yfir til að moka út vitleysunni?
- ...og
ég þurfti hálfpartinn að sjá
alveg um þetta sverð í gegnum tökurnar.
Nei. Ég er viss um að Viggo Mortensen er greindari
en svo að hann myndi segjast hafa hálfpartinn alveg
gert eitthvað. Og enn er verið að fjasa um eitthvað
í gegnum myndartökur. Skil það ekki enn.
Af hverju má ekki segja á meðan myndin var
tekin eða á meðan á myndatökum stóð
eða á meðan myndatökurnar fóru fram
eða á meðan verið var að taka myndirnar
eða eitthvað enn annað sem fólk skilur?
- Þannig
að innan senu hefur hann tekið efni og sett það
aftur inn og gert það saumalaust. Þarna
hefur svonefndur þýðandi ekki skilið sjálfur.
Hvað er saumalaust?
- ...
sjónrænt séð var afar mikilvægt
að mynda þar.
Hvernig ætli þetta sé sagt á íslensku
þannig að það skiljist?
- Ég
meina það er gott fólk og slæmt allstaðar,
en þau eru svo vön að vinna saman og leggja mikið
upp úr liðsheildinni.
- Það
mikilvægasta er sjálfsagt það sem stendur
upp úr og það er þessi magnaða tilfinning
að hópurinn hafi áorkað þessu sem
heild og það er tilfinningin sem maður gengur
frá eftir myndina.
Þetta
er bara brot af þeim ósköpum sem birtast í
viðtali við Viggo Mortensen og eins gott að enginn
sýni honum þetta, að minnsta kosti enginn reyni
að þýða fyrir hann þessa skelfingu.
Þá gæti þessi Gylfi Blöndal lent
í slæmum málum. 25. des. 2003
Brot
af frekari vitleysu í Undirtónum
Um leikkonuna Liv Tyler er sagt:
- Þegar
hún var 12 ára gömul tók hún
upp Tyler eftirnafnið af sjálfsdáðum.
Ha?
-
Sagt er að hún hafi birst á listanum yfir
50 fallegasta fólk í heiminum árið
1997.
Er þá hægt að tala um eitt fallegt fólk,
tvö falleg fólk þrjú fólk og
svo framvegis?
Um Alan Serkin
og Gollri segir meðal annars:
- Hann
stóð ávalt í þeirri trú
að hringurinn væri gjöf frá ömmu
sinni. Eins og þetta stendur er rétt
að geta þess að ávalt er sívalt
eins og kústskaft. Ávallt þýðir
alltaf, það eiga að vera tvö l. Einnig getur
þessi ræða ekki þýtt annað
en að hringurinn væri gjöf frá ömmu
hringsins sjálfs.
- Einn
af helstu eiginleikum hans er að segja lygar.
Á ensku to tell lies, en það
er bara ekki sagt á íslensku. Það heitir
að ljúga.
Pippinn:
- sleppir
vart aldrei öðrum morgunverðinum og missir aldrei
af tækifæri til að skella í sig einum
bjór er tækifæri gefst. Þetta
er með því allaravitlausasta í blaðinu.
Um Jómar,
Karl Urban, segir meðal annars:
- ... en
þökk sé Aragorn leysist það.
- ...
ásamt því að gefa Aragorn dýrar
ráðleggingar.
Það er hægt að ráðleggja og það
er hægt að gefa ráð. Alls ekki gefa ráðleggingar.
Um Faramír,
David Wenham, segir meðal annars:
- Hann,
eins og faðir sinn og bróðir, er mjög tortrygginn
... Þetta er ekki íslenska.
- David
Wenham er margveðlaunaður leikari í Ástralíu
fyrir frammistöður sínar.
Já, hér virðast þær margar frammistöðurnar
en á íslensku er frammistaða eintöluorð.
25. des. 2003
Meiri
áherslur
Björn Ingólfsson sendi mér afar gott
bréf um áherslur og segir meðal annars: „Ég
hef það á tilfinningunni að reglan um áherslu
á fyrsta atkvæði sé að víkja
í söng. Stundum virðist textanum vera hrönglað
saman án þess að skeyta um að hann passi
við taktinn í laginu. Í sumar glumdi í
eyrum útvarpshlustenda ekki sjaldnar en þrisvar á
dag lag sem heitir Við saman. Hljómar sungu aftur á
móti fullum hálsi VIÐsa MANN!“
Það er satt, Fornbítlar Íslands eru orðnir
áhersluruglaðir, en unga kynslóðin í
dægurflugnagerinu er það líka. Ég
bendi á Birgittu Haukdal og ákaflega sérkennilegar
áherslur hennar. Það er undarlegt tungumál
á tíðum.
Áherslurugl
er ekki nýjung í málinu. Oft hafa tónlistarmenn
og textahöfundar lokað augum fyrir meginreglum íslensks
mannamáls. Björn rifjar upp: „Svona lagað
hefur vitanlega heyrst lengi í einu og einu lagi. Helga
Möller hefur sungið um hver jól í eina
tvo áratugi eitthvert lag þar sem þessi skondna
fullyrðing er sett fram: KONan VARað FRAMko
MINN. Og hljómsveit sem kallast Sixties söng
hér áður fyrr: ÚT á
GÓLF er ALLTli ÐIÐ.“ Björn
hefur nefnt okkur næg dæmi og ég þakka
honum fyrir. 18. des. 2003
Þvingað
til líkamsleitar gegn vilja
„Það er ekki hægt að
þvinga barn til líkamsleitar gegn sínum vilja,“
hefur Fréttablaðið orðrétt, a.m.k. innan
gæsalappa, eftir Braga Guðbrandssyni. Þetta virðist
samt hafa verið hægt, vegna þess að fram kemur
í fréttinni að barnið hafi verið þvingað
til að gangast undir líkamsleit. En hvað er líkamsleit?
Og hvað þýðir að þvinga einhvern
til líkamsleitar? Er líkamsleit að leita að
líkama? Kannski að leita á líkama? Eða
í líkama? Er sá sem þvingaður er
til líkamsleitar látinn leita að líkama
o.s.frv? Eða voru fangaverðirnir einfaldlega að þukla
barnið? Ég bara veit það ekki. En eitt til
viðbótar: Hvernig í ósköpunum dettur
fólki í hug að tala um að þvinga einhvern
gegn vilja sínum? Er hægt að þvinga einhvern
til að gera eitthvað, sem hann vill endilega gera? Ónei.
Það er bara ekki hægt. Hér hefði mátt
segja: Það má ekki afklæða barn og
leita á því gegn vilja þess, eða:
Það er bannað að berhátta barn og leita
á því án leyfis. 15.
des. 2003
Ölvun
við akstur
Ósköp þótti mér gott
að heyra fréttamenn útvarpsins í morgun
segja frá því að ökumenn hefðu
verið teknir ölvaðir við akstur.
Það hefur svo lengi verið farið í kringum
þetta einfalda mál og talað um að tekinn
hafi verið ökumaður grunaður um ölvun
við akstur, jafnvel þótt hann hafi verið
blindfullur og lögreglan átt í alvarlegum útistöðum
við hann af þeim sökum. Langoftast er miklu, miklu
meira en grunur sem býr að baki handtöku ölvaðs
ökumanns. Það er miklu eðlilegra að segja
frá því sem er á mannamáli en
að vefja einfalda hluti inn í illskiljanlegar umbúðir.
14. des. 2003
Áherslur
Í íslensku er sú meginregla að
aðaláhersla í orði er á fyrsta atkvæði
þess, upphafinu. Við segjum AUGlýsingar, AUGlýsingalestur,
FRAMsóknarflokkurin, UTanríkisráðuneytið,
ATvinnuleysi, SMÁaurar og svo framvegis. Svolítil
aukaáhersla getur verið í löngum samsettum
orðum. Þá er sett svolítil raddbreyting
í upphaf mikilvægs orðs síðar í
samsetningunni. Til dæmis FLOKK og RÁÐ í
orðunum framsóknarflokkurinn og utanríkisráðuneytið.
Þessi aukaáhersla má þó ekki
vera sterk og það er fráleitt að hún
sé sterkari en aðaláherslan í upphafi
orðsins. Eini möguleikinn á að slíkt
sé réttlætanlegt er ef verið er að
leiðrétta misskilning, eins og: Ég sagði
ljósÁR en ekki ljósblár. Þetta
er HverFJALL en ekki Hverfell (ekki kippa ykkur upp, ágætu
Mývetningar).
Tilefni þessa
pistils er að sumir útvarpsþulir hafa þann
ávana að leggja þunga áherslu á
seinni hluta langra orða. Í gær heyrði ég
til dæmis þuli tala um HandprjónaSAMbandið
og aðvetnuTÓNleikana, og stundum er nánast engin
áhersla á upphafi orðanna, aðaláherslan
einfaldlega færð langt í burtu frá upprunastað
sínum. Þetta er ekki fallegt og því
síður íslenskulegt. Gott ef einhver segir þeim
frá þessu. 14. des.
2003
Mexíkönsk
vambasúpa
Í Morgunblaðinu í dag er sagt frá
mexíkóskri kýrmagasúpu.
Það er miklu fallegra að tala um mexíkanska
vambasúpu. 14. des. 2003
Hvor
á annan
Það er eiginlega ömurlegt að heyra
fullorðið fólk, jafnvel uppalendur barna, tala
óvandað mál, og það opinberlega. Eitt
af fjölmörgum dæmum var í íþróttafréttum
Sjónvarpsins í dag, fótboltalýsingu,
þar sem lýsandinn sagði sem oft áður:
„...þeir hlaupa utan á hvorn annan.“
Þetta er algeng villa hjá börnum og unglingum
en fullorðnir ættu að átta sig á því
að þegar við notum fornöfnin hvor og annar
má forsetningin aldrei koma á undan báðum
orðunum heldur verður hún að standa á
milli þeorra. Það er einfaldlega vegna þess
að hvor þeirra sem um ræðir gerir eitthvað
við einhvern annan. Á sama hátt og maður
sér mann getum við sagt: Hvor sér annan, en
hann sér ekki hvorn annan. Af þeim sökum er
einfalt og rétt að segja: Þeir hlupu hvor
á annan eða hvor utan á annan.
Það er nú ekki flóknara en svo. 13.
des. 2003
Eldur
laus
Mér þykir alltaf jafnundarlegt þegar
hamrað er á því í útvarpinu
að eldur hafi orðið laus.
Mér finnst að til þess að hann geti orðið
laus hljóti hann að hafa verið fastur (!) Ef til
vill er það hugsanlegt þar sem reglulega logar
eldur að hann verði laus og fari um allt brennandi. Þegar
talað er um að eldur verði laus er hins vegar yfirleitt
átt við að eldur hafi kviknað,
og það þykir mér miklu eðlilegra mál.
13. des. 2003
Ásættanlegt
ungabarn
Ég ítreka það sem ég hef
áður bent á að mér þykir orðið
ásættanlegt óviðunandi.
Sama er að segja um orðið óásættanlegt.
Það er heldur ekki viðunandi. Og
ungabarn er annað en ungbarn. Ungbarn er
ungt barn en ungabarn er afkvæmi
unga. Mig minnir að Organistinn hafi sagt að börn
barna verði gæfumenn, en það er önnur
saga. 12. des. 2003
Í
gegnum
Orðasambandið í gegnum er ágætt,
en í seinni tíð er það notað á
furðulegan og reyndar snarvitlausan hátt. Útvarpið
segir sífellt frá því að hægt
sé að gera þetta eða hitt í gegnum
netið. Núna á sunnudagsmorgni er í endurteknum
fréttaþætti talað um að hægt
sé að kaupa hitt og þetta í
gegnum netið. Ef svo væri myndi maður
kaupa einhvern hlut og fá hann afhentan í gegnum
netmöskva (annars flækist hann í netinu, og
það er kallað á ánetjast). Mér
finnst miklu einfaldara og eðlilegra að segja að þetta
sé keypt á netinu, rétt eins og maður
kaupir eitthvað í búðinni eða á
torginu. Annað útvarpsdæmi er þegar plötusnúðar
tala um að þeir fái þessi eða hin óskalög
í gegnum netið. Jafnvel er talað um að þeim
berist lög í gegnum tölvupóst.
Nú er hægt að senda tónlist á
netinu, til dæmis í eða með tölvupósti,
og það er hægt að fá óskir um
lög í tölvupósti. Það
er alger óþarfi í þessum tilfellum að
fara í gegnum eitt eða neitt. Með því
er einfaldlega verið að gera einfaldan hlut flókinn.
7. des. 2003
Frilla
Ungt fólk á iðulega í vandræðum
með að bera fram orð, sem ekki eru algeng í
notkun. Dæmi um það er orðið frilla,
sem svo lengi sem elstu menn muna hefur verið borð fram
fridla, eins og allir er borið fram adlir. Við skulum
leiðrétta fólk sem verður á að
bera orðið frilla fram með sama l-hljóði
og við notum í nöfnunum Villi og Kalli –
jafnvel þótt hugsanlegt sé að þannig
hafi verið sagt fyrir meira en þúsund árum.
7. des. 2003
Koma
vöflur á mann
Það er stundum sagt þegar eitthvað
vefst fyrir manni eða maður er seinn til svars að
komi vöflur á hann (borið fram vöblur). Hitt
er annar handleggur, það brauðmeti sem bakað
er í sérstökum grófgödduðum
bökunarsamlokum, er oftast sætt og borðað með
sykri eða sultu og rjóma á Íslandi en
með sírópi í Bandaríkjunum. Það
heita vöfflur (borið fram með f-i eins og skrifað
er). Í Fréttablaðinu í dag, sunnudag,
er sagt frá óþokkaleik sem tengist afrískum
ruslpósti og peningaþvætti, en þar er
sagt: „Ef einhverjar vöfflur
koma á ykkur, hættið strax...“ Þetta
klúður minnir á tertukast, sem var skemmtiatriði
í bíómyndum um miðja síðustu
öld og er væntanlega ekki það sem blaðamaðurinn
ætlaði að segja. 7. des. 2003
Að
ráða niðurlögum
Það er svolítið stórt upp
í sig tekið á mbl.is í dag, laugardag,
klukkan 18.13, og sama frétt birtist á baksíðu
Morgunblaðsins sem berst á laugardagskvöldi en
telst koma út á sunnudegi. Þar er sagt frá
því að vopnaður maður hafi ráðist
að skokkandi íþróttakonu og reynt „...að
þröngva konunni inn í runna en hún snerist
til varnar og réð niðurlögum hans
og hljóp hann þá á brott.“ Að
ráða niðurlögum þýðir að
vinna bug á einhverjum, sigrast á honum, yfirbuga
hann – og það er allt annað en að stökkva
honum á flótta, eins og í fréttinni
er lýst. 6. des. 2003
Óljósar
auglýsingar
Ég veit satt að segja ekki hvort það
er réttnefni, en mér dettur í hug að
kalla það óljósar auglýsingar þegar
auglýsendur ganga ekki beint til verks heldur fimbulfamba
og draga þannig úr krafti og skýrleika þess
sem tilkynna skal. Þetta er til dæmis þegar
auglýst er „Verðum með kynningu
á nýjustu bókunum...“ í stað
þess að segja einfaldlega: “Kynnum
nýjustu bækurnar.“ Sama heyrði ég
í morgun í svæðisútvarpinu nyrðra,
þegar auglýst var: „Óskar Pétursson
verður með útgáfutónleika...“
Þetta er ekki gott. Hann verður ekki með tónleika,
heldur syngur á tónleikum eða
heldur tónleika. Og Óskar Pétursson
þarf ekkert og á ekkert að fela á bak
við merkingarlaus orð. 6. des. 2003
Kúbönsk
tónlist
Ég við þakka Tómasi R. Einarssyni
bassaleikara sérstaklega fyrir að tala um Kúbani
og kúbanska tónlist í Kastljósinu
í kvöld. Það ver notalegt að heyra talaða
gamla góða íslensku, enda þótt
starfsmenn Sjónvarpsins streittust við að tala
um kúbversku, samkvæmt
vitlausri reglu sem Árni Böðvarsson handsmíðaði
og illu heilli var birt í málfarsreglum stofnunarinnar.
Kúbönsk tónlist er góð, og sama
má segja um mexíkanskan mat. 5. des.
2003
Aldur
kemur inn
Stundum kippi ég mér upp og verð næstum
því reiður þegar ég heyri fullorðið
fólk tala eins og kjána í fjölmiðlum.
Núna áðan var í morgunrausi Rásar
2 talað við konu, sem er talsmaður könnunar á
viðhorfi til vændis á Íslandi. Hún
sagði um viðhorf þeirra sem tóku þátt
í könnunni: „En aldurinn er ekki að koma
sterkt þarna inn.“ Hvílík málsnilld,
drottinn minn! Í fyrsta lagi þessi barnalega vitleysa
sem ríður yfir, að nota ævinlega sambandið
að vera að gera eitthvað í stað þess
að nota sögnina beint, er ekki að koma
í staðinn fyrir kemur. Í öðru
lagi þetta bull: að koma inn.
Það er annað tískufyrirbærið sem
þýðir allt annað en það er. Ég
held að blessuð konan hafi ætlað að segja
að aldur þátttakenda hafi ekki skipt
máli. Og mér finnst að hún hefði
átt að segja það en ekki bulla eins og óviti.
5. des. 2003
Tími
til kominn
„Er ekki tími til kominn að tengja?“
orti gamall nemandi minn fyrir nokkrum árum. Honum hefði,
að minnsta kosti ekki þá, komið í
hug að segja: „Er ekki tími á kominn...“
Alls ekki. Núna heyrist sjaldan í fjölmiðlum
að tími sé kominn til einhvers,
heldur er tími kominn á það.
Meira að segja í Kastljósinu sagði Sigmundur
áðan: „Er ekki kominn tími
á að heyra tónlist?“ Þetta
er fremur slæmt. Sérstaklega af því
að það virðist ætla að ryðja hinu
birt. Mér finnst kominn tími til að koma í
veg fyrir það. 4. des. 2003
Rafmagnslaust
og vatnslaust
Einhvern tíma fyrr á árinu minntist
ég á þann leiða ósið fréttamanna
að segja ævinlega að einhverjir séu án
einhvers ef þá vanhagar um það. Í
fréttunum áðan var sagt frá Frökkum
sem hafa verið án rafmagns
og án drykkjarvatns.
Mér finnst eiginlega án vits (!) að tala svona.
Þetta heitir á mannamáli að það
sé rafmagnslaust og vatnslaust
– eða drykkjarvatnslaust, ef menn vilja vera ofurnákvæmir.
4. des.
2003
Krap
og krapi
Krap og krapi er ekki sama fyrirbærið. Krap
er blautur snjór á jörðu eða öðru
föstu undirlagi. Krap er algengt á vegum þegar
snjóar og hiti er nálægt frostmarki eða
þegar snjóa leysir. Það er þessi
blauti snjór sem slettist um allt – talsvert blandaður
salti syðra. Krapi er allt annað mál.
Krapi er blautur snjór eða fíngert íshröngl
sem flýtur ofan á vatni, á ám eða
í vötnum og sjó. Krapaflóð getur
valdið rafmagnstruflunum, þegar mjög mikill krapi
er í ánum og kemst í túrbínurnar
í rafmagnsveitunum. Sem sagt krap á þurru
- krapi í vatni. 4. des.
2003
Langar
ermar – síðar skálmar
Mér finnst fólk farið að víxla
eða rugla saman hugtökunum sem notuð hafa verið
um lengd og sídd á fötum. Ég er vanur
því að talað sé um stuttar og síðar
buxur annars vegar en stuttar og langar ermar
hins vegar. Ég hef nýverið heyrt talað um
síðar ermar og jafnvel langar
buxur. Mér finnst það ekki rétt.
Ermarnar eru langar og buxurnar síðar – það
er að segja ef þetta er akki allt saman stutt. Svipað
er með hár, það er sítt eða stutt,
mér finnst ekki íslenskt að tala um langt hár
(long hair). 4. des.
2003
Gjafir
handa mér og þér
Mig langar til að endurtaka það sem ég
skrifaði hér fyrir fáum dögum, að það
er fallegra og réttara að tala um gjafir handa
mér og þér en að segja gjafir
fyrir mig og þig. Þrátt
fyrir það heyrist varla né sést annað
í auglýsingum núna fyrir jólin en
að gjafirnar séu fyrir einhverja. Þetta er ekki
íslensk hugsun heldur útlend. Bók handa mér
og bók handa þér (A book for you and a book
for me.) Æi, tölum heldur um gjafir handa einhverjum,
það er svo miklu, miklu fallegra. 4.
des.
2003
Hnatthitun
Það er ekki alltaf gott að þýða
beint eða orðrétt úr erlendu máli.
Grundavallarhugsun þýðandans á ævinlega
að vera: Hvernig er eðlilegt að segja þetta
á okkar máli? Það hefur varla
hverflað að þeim sem skrifaði í mbl.is
kl. 22:14 í gærkvöldi: „Skýrsla
Sameinuðu þjóðanna, sem birt var í
dag, hefur að geyma örlagadóm fyrir mörg
skíðasvæði vegna hnatthitunar.“
Hefur að geyma er gömul dönskusletta, mjög
óviðeigandi í íslensku árið
2003. Þetta með örlagadóminn er dálítið
dramatískt og við skulum láta það
liggja milli hluta. Hins vegar er það þessi hnatthitun,
sem ég á erfitt með að samþykkja.
Hér er væntanlega átt við það
að hitinn í heiminum fari vaxandi. Við skulum þá
bara segja það eitthvað á þá
leið. Það er enginn í því starfi
að hita hnöttinn, er það? Við erum hins
vegar að renna inn í hlýindaskeið. Það
er allt annað mál. 2. des.
2003
|
