Afar gömul kona
Um helgina sagði Elín Hirst (ég fór því miður rangt með nafn hennar í gær) í Sjónvarpinu frá konu sem væri eini Íslendingurinn sem fæddur væri á þarsíðustu öld. Mér brá, svo gömul kona gæti alls ekki verið á lífi. Eftir að Elín hafði svo lesið fréttina áttaði ég mig á því að hún átti við næstsíðustu öld. Orðið þarsíðastur hefur á einhvern hátt þröngvað sér inn í málið og virðist ætla að ryðja orðinu næstsíðastur burt. Í mínum huga, og reyndar nokkurra annarra sem hafa haft samband við mig út af þessu, erum við nú á 21. öld. Síðasta öld var sú tuttugasta og næstsíðust var sú nítjánda. Átjánda öldin gæti samkvæmt venjulegum skilningi verið þarsíðust, þ.e. á undan næstsíðustu. Það er nokkurn veginn sambærilegt við þann næsta og á eftir honum þarnæsta. 2. maí 2006
Að velta einhverju fyrir sér eða velta sér upp úr því
Ég hef oft orðið var við það að fólk ruglar saman orðtökunum að velta einhverju fyrir sér og velta sér upp úr einhverju. Í mínum huga er að velta sér upp úr einhverju aðallega notað í neikvæðri merkingu. Menn velta sér upp úr einhverju óæskilegu, velta sér upp úr vitleysunni. Nú er svo komið að nemendur gætu hæglega skrifað: Ég ætla í þessari ritgerð að velta mér upp úr hetjum fornsagna. Þarna hefði verið betra að velta fyrir sér. 30. apríl 2006
Að styðja við bakið
Björn Ingólfsson hefur stundum bent mér á þá áráttu fjölmiðla að segja endalaust frá því að sé verið að styðja við bakið á hinu og þessu, sem hefur ekkert bak. Í ágætu bréfi segir hann í dag: „Mér var nóg boðið þegar ég sá í Mogganum í dag (bls. 6) að Kaupfélag Skagfirðinga vildi styðja við bakið á skólastarfi í héraðinu. Þarna er klisjan búin að leiða Kaupfélagið út í tóma vitleysu. Það er fallegt af því og til fyrirmyndar að vilja styðja skólastarf í héraðinu. En hvar ætlar Kaupfélagið að finna bakið á skólastarfinu? Er ekki kominn tími til að við förum að styðja hvert annað án þess að vera nokkuð sérstaklega að hugsa um bakið í því sambandi? “ Þetta er góður pistill hjá Birni og ég tek undir hann heils hugar. 30. apríl 2006
Að svelta
Í Morgunblaðinu í dag er sagt frá konu sem sögð er hafa verið sektuð fyrir að vannæra ketti. Ég bið forláts en ég get ekki kallað svona orðalag annað en bölvað bull. Þetta heitir á mannamáli að svelta. Sá sem gefur ekkert eða ekki nóg að eta, hann sveltir. Sá sem er soltinn er að vísu stundum kallaður vannærður og vannæring er næringarskortur, en það er allt annað mál. Ég hef hvergi fundið sögnina að vannæra, ekki einu sinni í orðabók Marðar. Hefur þó ýmislegt vafasamt smogið þar inn. 29. apríl 2006
Krap
Því miður er fjölmiðlum að takast að drepa orðið krap og eyða muninum á krapi (í hvorugkyni) og krapa (í karlkyni). Krap er blautur snjór, til dæmis hálfbráðinn snjór á götum eða hlákubloti ofan á harðfenni eða jökli. Krapi er hins vegar snjór og fínlegt íshröngl sem flýtur á ám og vötnum. Um það vitnar krapastíflan fræga sem áður fyrr olli rafmagnstruflunum þegar krapinn truflaði rennsli vatns inn í hverfla rafstöðvanna. Nú kalla fjölmiðlamenn allt krapa og það er krapi á götum og nú í dag heyrði ég meira að segja talað um krapa uppi á Langjökli! Mér þykir þessi þróun leiðinleg. 29. apríl 2006
Heita vatnið
Einu sinni sagði Ingimar heitinn Eydal mér þessa sögu: A sagði við B: „Af hverju heitir heita vatnið heita vatnið?“ Og B svaraði: „Nú, eitthvað verður það að heita, vatnið!“ Það var þá. Nú virðist það vera breytt, að minnsta kosti í útvarpinu, þar sem síknt og heilagt er talað um hitavatnið. Mér finnst það ekki vera sama vatn. 29. apríl 2006
Hlátur og grátur
Orðin hlátur og grátur hljóma afar líkt í nefnifalli. Þau beygjast hins vegar með afar ólíku móti. Það verður mörgum að fótakefli. Algengasta villan er þegar sagt er að skammt sé milli hláturs og gráturs. Þessi tvö eignarföll eiga alls ekki að vera eins. Hlátur beygist um hlátur, frá hlátri, til hláturs. Grátur bygist hins vegar um grát, frá gráti, til gráts. Sitt er hvað, hlátur og grátur og skammt er milli hláturs og gráts. 28. apríl 2006
Að giftast og kvænast
Frá alda öðli hefur verið talað dálítið sérkennilega um brúðkaup. Karlar kvæntust, þ.e. fengu sér konu, kvenmann. Konur voru hins vegar gefnar körlum, giftust. Þessu mátti ekki rugla saman. Í seinni tíð hefur sögnin að gifta og giftast hlotið víðari merkingu en áður og talað um giftingu í stað brúðkaups og að karl og kona giftist. Það er út af fyrir sig í lagi enda eru þessi orð á engan hátt kynbundin. Þrátt fyrir að gifta hafi tekið völdin er enn talað um það svona til hátíðabrigða að karlar kvænist þegar þeir genga í hjónaband með konu. Ekki er hugsanlegt að kona kvænist karlmanni, einfaldlega vegna þess að sögnin kvænast er mynduð af orðinu kván/kvon/kven.
Hér fyrir nokkrum dögum rakst ég á frétt á mbl.is og þótti hún með eindæmum vitlaus. Ég gleymdi henni samt en gladdist í kvöld þegar Valgeir minnti mig á hana. Þar var sagt frá dægurlagasöngvaranum George Michael, og að hann bæri sig illa vegna þess að annar dægurlagasöngvari, Elton John, hefði borið út einhverjar fregnir af því að George væri óskaplega óhamingjusamur. Það er alkunna að báðir þessir tónlistarmenn eru hommar. Fram kom í fréttinni að þessar sögur af óhamingju Georges væru með öllu ósannar, og meira að segja hygðist hann kvænast kærasta sínum alveg á næstunni. Það er alveg sama hvað reynt er. Það er alls ekki hægt. Karl getur ekki kvænst karlmanni. Það er óhugsandi. Karl getur kvænst konu og kona getur meðal fordómalausra þjóða kvænst konu en hitt er með öllu ómögulegt. 27. apríl 2006
Kynvilla enn og aftur
Nú rétt í þessu var sagt í morgunfréttum Ríkisútvarpsins: „Hluti flugstöðvar í ... var rýmd í morgun...“ Svona á ekki að tala. Hluti stöðvarinnar var rýmdur, er hins vegar rétt frásögn. Hlutinn var rýmdur. Stöðvarinnar er ekki aðalorðið, frumlagið, hér. Það er í eignarfalli, svokölluð eignarfallseinkunn. Engum dytti í hug að segja. Flugstöðvarinnar var rýmd. Þess vegna verður að segja Hluti flugstöðvarinnar var rýmdur. Það er mannamál 27. apríl 2006
Örn um Örn frá Erni...
Til Arnar hefur verið sagt á Íslandi frá öndverðu, hvort sem átt hefur verið við fuglinn, sem flýgur hátt, eða nafna hans af mannkyni. Það hefur þótt ótrúlegur barnaskapur að fara vitlaust með þetta nafn. Í Fréttablaðinu í gær var myndatexti svohljóðandi: „Teikningar Ívars Örns Guðmundssonar um stækkun Sundhallarinnar...“ Hér er ekki einasta að nafnið sé beygt að hætti óvita heldur er sagt: teikningar um stækkun, en þar hefði verið sagt á mannamáli: teikningar af stækkun. Ég veit að töluverð vinna er lögð í að lesa prófarkir Fréttablaðsins, en hroðvirkni blaðamanna er meiri en svo að við ráðist. Það er slæmt. 27. apríl 2006
Að vera myrkur eða ómyrkur í máli
Í gær var í sjónvarpi sagt frá hryðjuverkum á Síanískaga og fréttamaður sagði frá viðbrögðum yfirvalda. Hann sagði að forsætisráðherra Egyptalands hefði heimsótt særða á sjúkrahúsi og að hann hefði verið myrkur í máli. Nú er það svo að sá sem er myrkur í máli talar óskyrt og illskiljanlega, en sá sem er ómyrkur í máli eða ekki myrkur í máli talar skýrt, segir skoðun sína umbúðalaust, og það gerði þessu Ahmed sannarlega í fréttaskotinu. Hér notaði fréttamaður orðatiltæki sem hann kunni greinilega ekki nægilega vel. Það á ekki að gera. 26. apríl 2006
Stríðsöxlin
Íþróttablað Morgunblaðsins 22. apríl lumar á yndislegum brandara þegar sagt er frá aðdraganda leiks Chelsea og Liverpool á Old Trafford. Sagt er frá því að Benitez knattspyrnustjóri Liverpool vilji leggja gamlar væringar til hliðar og þar er millifyrirsögn: Vill að stríðsöxlin verði grafin. Makalaust hvað einn lítill stafur getur sett mikið strik í reikninginn. 25. apríl 2006
Að valda versnun í lungunum sínum
Einhver maður talaði um svifryk í útvarpinu í gær og sagði margt undarlegt. Hann talaði til dæmis á köflum eins konar snyrtistofuíslensku þegar hann sagði: Fínt svifryk fer djúpt í lungun okkar. En svo kastaði tólfunum þegar hann sagði að svifryk gæti valdið versnun á asma. Vissulega er slæmt þegar ryk kemst í lungun á okkur og trúlega getur svifryk aukið eða örvað asma og aðra öndunarsjúkdóma. Mér finnst hins vegar nauðsynlegt að talað sé um það á mannamáli þegar sagt er frá því í fjölmiðlum. 25. apríl 2006
Enskusnobb í innanlandsflugi
Þegar ég fer með flugi milli Akureyrar og Reykjavíkur fæ ég svolítinn miða í afgreiðslunni. Á honum stendur:
BOARDING PASS
ELECTRONIC TICKET
NAME:
Erlendsson/Sverrir Páll
DATE/TIME:
09.04.06 15:10
FLIGHT:
133 AEY – RKV
BAGS:
0/0
SEAT NUMBER: 2D
Ég tek það fram að þetta er miði frá íslensku flugfélagi sem enn heitir íslensku nafni og þetta er flugmiði fyrir Íslendinga innanlands á Íslandi. Og fólkið í afgreiðslunni talar íslensku. Það kemur að vísu fyrir að útlenskt fólk slæðist með í þessar flugferðir. Það er engin afsökun fyrir enskusnobbinu. 24. apríl 2006
|
