Um pörin
Ég á tvö pör af spariskóm, þrjú pör af inniskóm og fjögur pör af íþróttaskóm. Á kaffihúsinu sá ég að fjórir unglingar sátu við borð, tveir strákar og tvær stelpur. Mig grunar að þetta hafi verið tvö pör. Par er tvennd, Einir skór eru par, það er að segja tvö stykki af skóm, einn fyrir hvorn fót, en tvennir skór eru tvö pör, þrennir þrjú pör og fernir fjögur. Það er hins vegar vitlaust að tala um tvenn pör, eins og fréttamaður sagði í kvöld að fjallað væri um í gamanleikriti í leikhúsi í Reykjavík. Það eru tvö pör - og gætu, ef þannig er í pottinn búið verið tvenn hjón. Gerum þetta rétt. 27. apríl 2003

Að spara
Dálítið furðulegt hvernig sumt fólk notar sögnina að spara - að ég held bara í einu tilteknu orðatiltæki. Nú síðast heyrði ég ferjumann á Seyðisfirði segja frá því að engu væri sparað til þess að.... Engu verður til sparað heyrist einnig alloft. Þetta er alls ekki rétt. Sögnin spara tekur með sér þolfall, menn spara hestinn, spara blýantinn, spara súpuna en enginn sparar hestinum eða merinni í venjulegri merkingu þeirra orða. Rétt er að segja: Ekkert verður (til) sparað. 27. apríl 2003

Spurning um sögnina að spyrja
Sögnin að spyrja getur verið vandmeðfarin. Við getum sagt: Ég þar að spyrja þig að einu... Ég þarf að spyrja þig um pabba þinn. Við getum með öðrum orðum notað forsetningu og nafnorð (forsetningarlið) með sögninni auk þess sem sögnin stýrir þolfalli á þeim sem spurður er (spyrja þig, spyrja Guðmund). Ef við notum ekki forsetningu heldur höfum nafnorðið eitt í staðinn fyrir forsetningarliðinn lenda sumir í vandræðum. Þá þarf nafnorðið að vera í eignarfalli. Ég þarf að spyrja þig einhvers, spyrja þig spurningar. Alls ekki eins og sumir segja: Ég þarf að spyrja þig um eina spurningu eða ég þarf að spyrja þig að einni spurningu. Í þessum tilfellum þýðir þetta örugglega ekki sama og að leggja fram spurningu, gæti þýtt að spyrja um eitthvað varðandi spurninguna, og það er annað mál. Já, þetta er svolítið flókið, en þetta er nú samt svona. 27. apríl 2003

Að koma eða vera frá einhverjum stað
Nú heyrist æ oftar: Ég heiti Guðrún og ég kem frá Reykjavík. Það væri í lagi ef Guðrún væri að koma frá Reykjavík, en hér er ekki um það að ræða. Á íslensku er þetta: Ég heiti Guðrún og ég er frá Reykjavík. Hér er á ferð greinilegt enskusmit. Á ensku væri hægt að segja: My name is John and I come from London. Notum íslensku á Íslandi en ensku þar sem það á við. 26. apríl 2003

Orsök og afleiðing
Ég þakka Hjörvari félaga mínum fyrir góðar kveðjur og þá sorglegu slysafrétt, sem hann rakst á á mbl.is en knattspyrnulið í Mósambik hafði lent í ógöngum: Tólf leikmanna liðsins létust í slysinu sem varð með þeim afleiðingum að rútubifreiðin lenti í árekstri við vörubifreið. Um það skal ég ekki hafa fleiri orð. 24. apríl 2003

Vetnisknúið þjóðfélag
Voðalega finnst mér óviðkunnanlegt að segja að Ísland verði fyrsta vetnisknúna þjóðfélag heims. Oj bara. Ég vil halda áfram að borða kjöt, fisk og grænmeti. 24. apríl 2003

Eða
Þulir varpanna og aðrir kynnendur nota orðið eða iðulega snarvitlaust. Til dæmis er sagt: Þátturinn byrjar klukkan 20 eða 8, eins og hann byrji annaðhvort klukkan 20 eða 8. Eins er sagt: Myndin heitir Golden Eye eða Gullauga. Þá er ekki ljóst hvað myndin heitir, tvennt kemur til greina. Og rétt í þessu var sagt í fréttum: Vetnið er framleitt á staðnum eða með rafgreiningu. Það hlýtur að merkja annaðhvort á staðnum eða með rafgreiningu. Þetta gengur náttúrulega ekki. 24. apríl 2003

Gleðilegt sumar 24. apríl 2003

Sitja í eldhúsi
Í inn- og útliti var talsvert mikið talað um það í gærkvöldi hvað gott væri að sida í einhverjum stól. Mér er dálítið sárt um þetta j sem þarna er fellt niður og ég hef ekki heyrt joðið fellt niður þegar sögnin er borin fram með t að norðlenskum hætti. Í sama þætti var eins og næstum ævinlega þar talað um eldús. Mér finnst ekki verra að varðveita þetta h í orðinu hús. 23. apríl 2003

Sundsmokkar
Ég verð að segja hér svolitla sögu sem mér skilst að sé sönn og hafi átt sér stað fyrir fáum vikum í stórum kaupstað við langan fjörð á miðju Norðurlandi.

Svo bar til að maður nokkur kom að bílalúgu. Stúlkan sem var þar við afgreiðslu spyr hvað megi gera fyrir hann. "Áttu sundsmokka?" segir maðurinn. Hún jánkar því, fer og leitar, en finnur ekki neina sérstaka sundsmokka, spyr starfssystur sína, sem er ekki viss, en bendir henni á að taka bara smokkakassann og láta manninn velja, hann þekki þetta sjálfsagt betur. Stúlkan tekur smokkakassann, opnar lúguna og réttir manninum og spyr hann hvort vilji eitthvað af þessu. "Hvað ertu að meina? spyr maðurinn forviða. "Nú, varstu ekki að spyrja um sundsmokka?" segir stúlkan. "Ég var að biðja um Sunnudagsmoggann!" sagði maðurinn þá. Stundum tala Íslendingar of hratt. 20. apríl 2003

Í gegnum símann
Mig langar til að þakka margar ágætar umsagnir og ábendingar þeirra sem hafa lesið þessa pistla. Einn góður lesandi skrifaði mér í gær og minnti mig á efni sem ég hef ætlað að setja í pistil hér. Sæunn Ingibjörg segir útvarp stundum fá hárin á höfði sér til að rísa: Það er þegar útvarpsmenn tala um að þetta eða hitt hafi komið inn í gegnum símann, "nú ætla ég að spila óskalag fyrir Gunnu sem kom inn í gegnum símann rétt áðan". Stundum velti ég því fyrir mér hvort það hafi verið lagið eða Gunna sem kom í gegnum símann og hvernig það hafi farið fram!

Það er rétt hjá Sæunni, undarlegustu fyrirbæri virðast koma í gegnum síma. En fleiri miðlunarleiðir eru til Ég hef höggvið eftir því á FMinu að þar er stundum sagt: Nú ætla ég að spila óskalag sem kom hingað með tölvupósti - næst er óskalag sem kom í gegnum tölvupóst og jafnvel lag sem kom í gegnum SMS. Nú leyfir tæknin að vísu að senda lög með tölvupósti en ég held að hér sé alls ekki átt við það. Í öllum tilfellunum er trúlega um að ræða að óskirnar hafi komið í síma, í eða með tölvupósti eða SMS. Gott væri ef útvarpsfólk liti á pistla mína af og til. Vinsamlega bendið því á þá. 20. apríl 2003

Meiri vitleysa í tölum
Það er vitlaust að segja Stjarnan er Íslandsmeistarar. Stjarnan getur verið Íslandsmeistari en leikmenn stjörnunnar, strákarnir eða stelpurnar í Stjörnunni geta verið Íslandsmeistarar. 18. apríl 2003

Lífsstíll
Ég hélt að lífsstíll væri sá háttur sem hver og einn velur að lifa, enda segja orðabækur að lífsstíll sé hvernig lífi lifað er. Nú er komið í tísku að fjalla um lífsstíl í einhverri nýrri merkingu, kannski er þetta vandræðaþýðing á einhverju erlendu orði. Sem dæmi má nefna frétt um að verslun sem lengir hefur haft til sölu ákveðnar vörur sem, eins og þar segir "...hafa nú vikið fyrir lífsstílsvöru frá bresku fyrirtæki..." Þessar svokölluðu lífsstílsvörur virðast skv. myndum vera alls kyns innanstokksmunir úr basti og tágum. Varla meiri lífsstíll en annað. Kannski er ætlunin að tala um vörur úr lífrænum efnum eða þann lífsstíl að nota þær öðrum fremur. Það afsakar hins vegar ekki að taka þetta orð, lífsstíl, og nota það eingöngu um þetta. 18. apríl 2003

Vörur - vara
Í þessari sömu frétt gætir einkennilegs verslunarmálfars að nota eintölu orðsins vara yfir margvíslegar vörur. Þetta er svo lekker vara, gæti fólk sagt um allt sem fæst í heilli búð. Þetta finnst mér eiginlega bjánalegt. 18. apríl 2003

Samkennari
Samkennari er miklu betra orð en samstarfskennari. 18. apríl 2003

Brauðrist
Eldhúsið er mér kærast herbergja í íbúð minni. Þar er meðal heimilistækja það sem allt frá því ég man fyrst eftir mér í eldhúsi var kallað brauðrist. Svolítið tæki sem steikir brauð við glóandi rafmagnsvíra. Mörgum árum seinna heyrði ég þetta einfalda verkfæri kallað voldugu nafni: ristavél. Ég hef meira að segja heyrt brauðristina kallaða ristabrauðsvél. Mér finnst þetta þó alltaf eiga að heita brauðrist, jafnvel þótt hún sé með einhverjum mótor og maður stingi hvítri brauðsneið inn um annan endann og fái hana gullbrúna út um hinn. 16. apríl 2003

Vitlaus fleirtala
Eitt dæmið um vitlausa fleirtöluvísun var í útvarpinu áðan, þar var sagt: "Þetta var hljómsveitin Í svörum fötum og nýtt lag frá þeim..." Aðalorðið í þessari ræðu, svokallað frumlag, er hljómsveitin. Hljómsveit getur ekki verið þeir, þær eða þau heldur hún. Þess vegna hefði átt að segja: ...og nýtt lag frá henni. 15. apríl 2003

Skíða
Þegar ég fæddist og ólst upp í skíðamiðstöð Íslands á Siglufirði fyrir fáeinum árum :-) snerist lífið um tvennt, síld á sumrin og skíði á veturna. Menn gengu, stukku og renndu sér í svigi, stórsvigi og sjálfsagt með fleiri aðferðum. Merkilegt má telja að þá var ekki til sögnin að skíða. Mörgum, mörgum árum seinna skaut þessari sögn upp, ég heyrði krakka í skólanum tala um að þessi hefði skíðað svona og hinn hefði skíðað þarna. Mér fannst þetta jafnfáránlegt smábarnamál og að maður bílaði um göturnar, blýantaði á blað skeiðaði súpunni upp í sig. En eftir á að hyggja er sögnin að skíða mjög góður nýbúi í málinu, samsvarar til dæmis því að skauta, sem gert er með skautum. Sumar nýjungar eru fjandi góðar, en það getur tekið talsverðan tíma að kenna gömlum hundi að sitja. 15. apríl 2003

Þarsíðasti
Ég skil ekki almennilega orðið þarsíðasti enda er það ekki til í minni orðabók. Ég kann orðin síðasti og næstsíðasti (sem var næstur á undan þeim síðasta). Næstsíðasti virðist vera að hverfa fyrir þessum þarsíðasta. Ástæðan er kannski sú að til er næsti og þarnæsti (næstur á eftir honum) og þetta þar- virðist hafa færst yfir á síðasta líka. Mér finnst þetta ekki góð þróun því þetta er óþarfi og óþarflega mikil einföldun. 15. apríl 2003

Meira og minna
Meira og minna eru orðmyndir sem eru miðstig af hvorugkynslýsingarorðunum mikið og lítið. (Afsakið málfræðistaglið.) Ég hef ævinlega vanist því að þessar myndir væru notaðar óbeygðar, Viltu meira skyr? - langar þig í meira skyr? - hefurðu lyst á meira skyri? - saknarðu meira skyrs? Nú heyrði ég í útvarpi í gær að talað var um að eyða meiru eða minnu af einhverju. Þetta held ég að hljóti að vera vitlaust. 15. apríl 2003

Göng eða göngur
Fólk þarf að gera mun á orðum eins og göng og göngur. Þegar ráðamenn tala nú um gerð jarðgangna með n-i á undan a-inu í lokin þá eru þeir að tala um jarðgöngur, og þær eru ekki til. Göngur beygjast sem sagt í eignarfalli til gangna. Orðið göng beygist göng, um göng, frá göngum, til ganga - ekki með neinu n-i á undan a-inu í lokin. Þess vegna væri nær að tala um gerð jarðganga. Það væri líka mjög gott ef einhver hvíslaði því að forsætisráðherranum að hann ætti ekki að tala um að göng verði byggð. Göng eru gerð eða grafin. 14. apríl 2003

Að sjá nöfn á tónleikum
Ég var að hlusta á viðtal við konu í útlöndum sem sagði meðal annars: "Það er sama hvaða tónlist maður hefur áhuga á, það koma öll stóru nöfnin hérna." Hún talaði skömmu seinna um að sjá tónleika. Það er því miður að verða algengt að talað sé um nöfn, þegar átt er við fólk. Hingað koma mjög fræg nöfn á Listahátíð, þarna voru öll þekktustu nöfnin í leikaraheiminum saman komin o.s.frv. í stað þess að tala um fræga listamenn og þekktustu leikarana. (Að koma hérna, to come here, er að koma hingað á íslensku). Þá er orðið algengt að fólk tali um að sjá allan fjandann í stað þess að fara, vera viðstaddur, hitta, hlusta á. Menn fara og sjá tónleika (hlusta á) sjá lækninn sinn (hitta, vitja) og við kveðjumst með "sjáumst" eða "séðig" sem er náttúrulega bara enska. Það má alveg velta því fyrir sér hvort ekki eru heppilegri aðrar leiðir. 14. apríl 2003

Vonarpeningur
Í Morgunblaðinu er sagt frá kvikmynd um samsæri og tilraun til að vinna gegn því. Þar segir að tvær blækur hafi verið eini vonarpeningurinn til að hleypa nýju blóði í deildina. Hér hefur ritari örugglega ætlað að tala um einu vonina, því vonarpeningur er eitthvað ónýtt, vonlaust, sem kemur örugglega ekki að neinu gagni. Svipað er með mörg sjaldgæf orð og orðtök og málshætti, nauðsynlegt er að kunna þau og vit hvað þau þýða til þess að ræða manns verði ekki bull. Handhægt hjálpargagn er orðabók, til dæmis nýja tveggja binda orðabókin, arftaki Menningarsjóðsbókarinnar. 14. apríl 2003

Íslenskt mál í útvarpi
Ég hef nefnt áður að æskilegt sé að þeir sem tala í útvarp og sjónvarp séu sæmilega máli farnir. Því miður virðist sums staðar vera lítið gáð að því þegar fólk er ráðið til starfa. Einn snillingurinn á FM sagði til dæmis í gær: Mig hlakkar mikið til að heyra framhaldið af þessari söngkonu. 11. apríl 2003

Að búa sig undir
Stundum heyrist sagt að einhver sé að undirbúa sig undir eitthvað eða undirbúa sig fyrir eitthvað. Hérna væri langeinfaldast og réttast að segja búa sig undir eitthvað. 10. apríl 2003

Að fara illa með fánann
Þegar ég var barn var mér kennt að ekki mætti fara illa með íslenska fánann, hann mætti til dæmis aldrei snerta jörð og ekki mætti klippa hann eða rífa, og ef þyrfti að eyða honum yrði að gera það með einhverju sérstöku móti sem væri ekki á færi hvers sem er. Þetta situr svo fast í mér að mér verður ævinlega ómótt þegar ég sé alls konar ráðamenn klippa breiða fánaborða í hengla og jafnvel troða stykkjum af honum í vasann eða jafnvel láta endana feykjast um eða fjúka út í veður og vind. Af hverju í ósköpunum þarf að tæta í sundur íslenskan fána þegar verið er að hleypa umferð á nýja brú, taka í notkun bryggjukant eða opna verslun? Á sama tíma og ráðamenn láta taka myndir af sér tæta fánann þannig í sundur er amast við því að fyrirtæki noti fánalitina í auglýsingum!!! 10. apríl 2003

Ástríða
Framburður er stundum svolítið vandamál. Hið fagra orð um tilfinningu eða þrá, ástríða, ætti að vera borið fram á-stríða, með áherslunni á á, en ekki ást - ríða, með áherslunni á ást. Hins vegar er eðlilegt að kvennafnið Ástríður sé borið fram Ást-ríður en ekki Á-stríður. 10. apríl 2003

Þótt
Þó að er gömul samtenging. Með tímanum runnu þessi tvö orð saman og til varð samtengingin þótt en sú gamla tvíyrta hvarf ekki heldur lifir góðu lífi. Nú er stundum sagt þótt að. Það er rangt, samsvarar því að sagt væri þó að að, og það er ekki gert. 8. apríl 2003

Að gera eða gera ekki
Sorglegt hvað notkun sagna er að breytast og sagnir á borð við gera og framkvæma eru að verða eins konar aðalsagnir og standa með sagnarnafnorðum. Áður hefur verið minnst á að gera könnun á einhverju og framkvæma rannsókn á einhverju í stað þess sem er á meira mannamáli að kanna eitthvað og að rannsaka eitthvað. Í þættinum Mótor á Skjá Einum var núna í kvöld talað við starfsmann við þyrlu Landhelgisgæslunnar og hann talaði þar aftur og aftur um að gera skoðanir á vélinni og gera hífingar. Þarna átti hann við að skoða vélina, en það þarf að gera með reglulegu millibili, og hífa eitthvað eða einhvern um borð í hana, sem er hluti af björgunarstarfinu. 7. apríl 2003

Það er búið að vera
Það er búið - merkir að einhverju sé lokið. Hér var gaman en það er búið, merkir að gamninu sé lokið og alvaran tekin við. Þegar sagt er: Það er búið að vera gaman, ætti það að hafa sömu merkingu, að gamninu sé lokið, en það er nú ekki svo. Að vera búinn hefur með tímanum öðlast aukamerkingu og getur þýtt að hafa. Ég er búinn að vera hér síðan í morgun þýðir nánast: Ég hef verið hér síðan í morgun. Verst er þegar orðasambandið það er búið að vera frýs og verður merkingarleysa og rofnar úr samhengi við það sem annars er verið að segja. Dæmi um það er setning á borð við: Það er búið að vera miklar sprengingar í Baghdad í morgun (eins og sagt var í útvarpi í morgun). Það sakar ekki að fjölmiðlamenn hugsi af og til um það sem þeir láta út úr sér. 7. apríl 2003

Hljómsveit
Mér finnst orðið hljómsveit vera talsvert misnotað. Hljómsveit hlýtur að vera hópur fólks sem vinnur saman að því að skapa eða flytja tónlist. Mér finnst dálítið fjarstæðukennt að kalla það hljómsveit ef einn maður býr til og tekur upp tónverk. Aldrei held ég Paul McCartney hafi dottið í hug að kalla sjálfan sig hljómsveit þótt hann semdi lög og gæfi út á plötu og syngi og spilaði einn á öll hljóðfærin. Samt er til gamalt enskt hugtak, One Man Band, um mann sem syngur og leikur á fjölmörg hljóðfæri í einu, rétt eins og flestir muna ír Mary Poppins. Um þetta eru til hálfútlensk heiti eins og einsöngur, einleikur, sóló ef flytjandinn er einn, dúett, tríó, kvartett, kvintett, sextett, septett oktett o.s.frv. eftir því sem þátttakendum fjölgar. Og það mega varla vera færri en þrír-fjórir til að hægt sé að fara að tala um hljómsveit. 6. apríl 2003

Undirtónar
Undirtónar eru ágætt blað um tónlist og fleira í ungmenningu. Það er því miður afskaplega margt óvandað í málnotkun í þessu blaði. Ég er alls ekki að amast við unglingamáli heldur eru of margir höfundar slakir málnotendur og ritstjórn ber ábyrgð á því að birta þessar villur, höfundunum til skaðsemdar. Þetta er synd af því að ungt fólk getur vel skrifað gott íslenskt mál. Dæmi:

...Smekkleysa hefur framsalað útgáfuréttinum...
...ég sé samt engan vegin eftir því...
...hún mældi með mér...
...kostar þetta ekki fullt af pening...
...úti sér maður svona flæera liggja útum allt...
...Mig hafði lengi hlakkað til þess að sjá Hell is for Heroes...

Þetta eru aðeins örfá dæmi af fyrstu síðum 63. tölublaðs - apríl 2003. 6. apríl 2003

Þegar eitthvað hangir
Góð vinkona mín sagði í útvarpi um daginn þegar hún var að segja frá einhverju sem gerðist í Smáralind: "Þarna hangir bíll neðan úr loftinu." Ónei. Það sem hangir hlýtur að hanga NIÐUR eða OFAN úr loftinu. Upp og ofan eru andstæður. Sama er að segja með niður og neðan. 6. apríl 2003

Aukning á einhverju
Öðru sinni nefni ég aukningu. Mér finnst bæði ljótt og vitlaust að tala um aukningu á farþegum eða aukningu í farþegafjölda. Þetta heitir á íslensku að farþegum fjölgi. Það er allt og sumt. 5. apríl 2003

Pirrur
Ég er ekki sérstaklega góður í líffræði og það er kannski þess vegna sem ég átta mig ekki alveg á því hvaða líffæri pirrur eru eða hvar þær eru í líkamanum. Samt tala margir um að eitthvað fari í pirrurnar á þeim. Þá held ég að átt sé við eitthvað svipað og sagt er að eitthvað fari í taugarnar á einhverjum. En ég veit sem sagt ekki hvað pirra er. 2. apríl 2003

Undirbúningur
Það er óþarfi að undirbúa sig undir eitthvað. Það er alveg fullnægjandi - og betra - að búa sig undir það. 2. apríl 2003

Seta
Ekkert skil ég í Morgunblaðinu að halda enn í bókstafinn z, sem felldur var út úr auglýsingu um íslenska stafsetningu fyrir meira en aldarfjórðungi, nánar tiltekið haustið 1974. Því síður skil ég þetta þegar þeir sem nota z gera það ekki alltaf rétt skv. þeim reglum sem um z giltu. Sumir segja að þetta sé sjálfsögð sérviska og íhaldssemi, en hitt er ljóst að þetta er ruglandi, ruglar til dæmis börn í skólum. 2. apríl 2003

Vinnufélagi
Ég hef heyrt orðið samstarfsfélagi nokkuð oft upp á síðkastið. Mér finnst þetta ekki gott orð. Þarna er eiginlega tvítekning, Þeir sem eru við það sama eru félagar. Mér finnst vinnufélagi gott orð og samtarfsmaður líka. 1. apríl 2003

Delegasjón
Hver þremillinn er þetta sem íþróttaforkólfurinn í sjónvarpsviðtali sagðist ætla að senda á smáþjóðaleika, stærsta delegasjón sem Íslendingar hefðu sent þangað? 1. apríl 2003