Sett
Ég hef aðeins reynt fyrir mér í golfi og þeir sem það gera þurfa að nota dálítið safn verkfæra, ákveðinn fjölda kylfa o.s.frv. sem einu nafni kallast sett. Golfsett eru til sölu í sérverslunum og jafnvel í lágvöruverslunum vítt og breitt um landið og íþróttin óvenjuvinsæl hér á landi. Það er líka töluverður áhugi á íþrótt sem leikin er með netspöðum og boltum eða fjaðurflugum. Þetta eru tennis og badminton, sem einnig hefur verið nefnt hnit. Ég heyrði áðan í útarpinu sagt frá tenniskeppni og þá var talað um að vinna þriðja, fjórða og fimmta settið í leiknum. Þetta þykir mér sérkennilegt. Hér er örugglega ekki talað um tæki og tól íþróttarinnar eins og í golfinu. En af hverju er hrina eða áfangi í tennis kallað sett? Er það kannski af því að er gert einhvers staðar í útlöndum? 31. ágúst 2005
Íþróttir í eintölu og fleirtölu
Mjög algengt er orðið að sjá og heyra setningar eins og KR unnu leikinn, Valur efstir í fyrstu deild, FH Íslandsmeistarar, KA töpuðu síðasta leik. Skammstafanir félagsheita jafngilda nöfnum þótt þau beygist ekki, en eru jafnan eintöluígildi. MA er eintala, KFUM er eintala eins og FH og KR. Þess vegna þarf að segja KR vann leikinn og FH Íslandsmeistari, KA tapaði leik og Valur efstur í fyrstu deild. Við megum ekki nota þessi eintöluorð/tákn í fleirtölu. Það er jafnvitlaust og að segja Anna skoruðu mark eða Siggi töpuðu leiknum eða Félagið eru efstir í deildinni. Það sem ruglar er að í félagi eru margir einstaklingar. Ef við viljum endilega fjalla um lið í fleirtölu getum við sagt Valsarar eru efstir, KA-menn töpuðu og FH-ingar eru meistarar. Það þarf að hafa þetta rétt ekki síst í texta sem ætlaður er börnum og treglæsum, eins og hinni ágætu sérhönnuðu síðu í Morgunblaðinu í dag, þar sem vitlaust er farið með FH í fyrirsögn. 28. ágúst 2005
Hundur eða köttur
Það er erfitt að segja nákvæmlega hvar kötturinn liggur grafinn. Þetta er haft eftir brasilíska ökumanninum Rubens Barrichello á mbl.is í dag. Þessi frétt hefur tekið mjög miklum breytingum til bóta síðan hún birtist fyrst í dag, en þetta með grafna köttinn stendur óbreytt þó að mbl.is hafi verið hvatt til að færa greinina alla til betra horfs. Á íslensku er alþekkt orðtak að þar liggi hundurinn grafinn (að sú sé raunin). Ég minnist þess ekki að hafa séð eða heyrt kött settan í hundsstað og ég held að það sé ekki í lagi að setja þarna hvaða húsdýr sem manni dettur í hug hverju sinni. Þar liggur nefnilega hundurinn grafinn að í orðatiltækjum ríkir talsvert mikil hefð. 24. ágúst 2005
Stærri Kanar en minni Þjóðverjar
Ég hlustaði áðan á norðlenskan ferðamálafrömuð segja að hann hefði í sumar orðið var við aukningu á Bandaríkjamönnum en minnkun á Þjóðverjum. (það flögraði að mér að hér hefði verið í stíl að spyrja manninn hvort þetta væri stærðarlega eða fjöldalega séð!!!) Það er alveg fráleitt að venja sig á vitleysu eins og þá að segja að fólk aukist (verði aukning á fólki) ef því fjölgar. Og ekki er minna vitlaust að segja að fólk minnki (verði minnkun á fólki) þegar því fækkar. Ég gef mér það að minnsta kosti að blessaður maðurinn hafi verið að tala um það að í hópi ferðamanna væri greinilegt að Bandaríkjamönnum hefði fjölgað en Þjóðverjum fækkað. 24. ágúst 2005
Að innbyrða sigur
Við Þórir Jónsson erum ekki fullkomlega sammála um það sem stundum er sagt í íþróttunum, að innbyrða sigur eða titil, en í Morgunblaðinu stóð á dögunum: Hálfum mánuði áður en tenniskappinn Arnar Sigurðsson innbyrti sinn níunda Íslandsmeistaratitil í röð um síðustu helgi lenti hann í miklum lífsháska." Þóri þykir þetta ótækt, en ég hef bent á ýmsar hliðstæður þar sem notað er myndmál úr sjómennsku í íþróttum, eins og að landa sigri og jafnvel að titillinn sé í höfn. Sögnin innbyrða er í Marðarbók sögð um það að koma einhverju um borð í skip eða bát, inn fyrir borðstokkinn. Þannig er það vísast víðar notað í merkingunni að fá eitthvað eða ná því. Önnur merking orðtaksins er að setja eitthvað ofan í sjálfan sig, eta eitthvað eða drekka matarkyns ellegar drekka eitthvað í sig, eins og að innbyrða námsefni. En ég er ekki viss um að innbyrða sigur eða titil í íþróttum. Gaman væri að fá um það línu. 24. ágúst 2005
Fótboltabulla
Það er kannski ný merking þess orðs, en ég á varla orð til að lýsa skoðunum mínum á auglýsingum í útvarpi og sjónvarpi um enskan fótbolta. Nú gilda hér reglur um að ef birt er efni á erlendu máli eigi að hafa neðanmálstexta á íslensku. Ég er ekki viss um að öllum þætti það gott sem þar yrði skráð, því subbuskapurinn sem þessi ungi knattspyrnuáhugamaður bullar er með þvílíkum ólíkindum að hann teldist örugglega ekki prenthæfur. En fyrst og fremst er lágkúrulegt að auglýsa dagskrárefni ætlað Íslendingum á íslenskri sjónvarpsstöð með þessu móti. Þetta er ekki einu sinni fyndið. 24. ágúst 2005
Eigið fé
Í morgun var í útvarpinu talað um peninga eins og oftast. Þá sagði viðmælandi fréttamanns á þessa leið: Það leiddi til taps á eigið fé sjóðsins. Eitt er það atriði að tala sífellt um tap á einhverju í stað þess að nota sögnina að tapa. Það er hluti af nafnorðafíkninni, sem er einn stærsti anginn á stofnanamáli nútímans. Hitt er verra að hér er lýsingarorðið eiginn, í hvorugkyni eigið, snarvitlaust beygt. Ef við til frekari glöggvunar beygjum saman orðin eigið fé þá er þolfallið óbreytt, eigið fé. Þágufallið er hins vegar öðru vísi, nefnilega eigin fé og svo kemur eignarfallið eigin fjár. Sem sagt eigið, um eigið, frá eigin, til eigin. 24. ágúst 2005
Þegar hlýnar
Ég hef ekki nennt að fjalla hér mikið um hita. Mér þykir þó fremur leiðinlegt að heyra æ sjaldnar talað um að það hlýni eða kólni. Eitt dæmið um nafnorðafíknina er að segja þess í stað að hitastig hækki eða hitt, að hitastig lækki. Þetta er náttúrulega tóm della því hitastigið breytist ekkert þótt hlýni eða kólni. Fimmtán gráðurnar eru áfram fimmtán gráður hvort sem hér er svo hlýtt eða ekki. 24. ágúst 2005
Perúvík
Finnur benti mér í morgun á fyrirsögn á mbl.is: 41 lést þegar perúvísk farþegaþota fórst í nauðlendingu. Málkennd okkar segir okkur að þessi þota hljóti að hafa verið frá Perúvík, en þann stað höfum við hvorugur fundið á korti. Í alvöru talað, því fréttin er vissulega afar alvarleg, er fréttamaður hér örugglega undir áhrifum þess enska miðils sem fréttin hefur borist á. Á ensku er það kallað Peruvian sem er frá Perú, en hér getum við ekki leyft okkur að nota enskar endingar. Þetta minnir á frétt á baksíðu Tímans fyrir mörgum árum þegar sagt var frá atburði í því landi sem kallað er Bavaria. Blaðamaður hefði átt að þekkja helstu kennileiti í Evrópu, en svo var ekki. Ég hefði talað um þotu frá Perú, því hér er engin nauðsyn að nota lýsingarorð. Þó væri hægt að tala um perúska farþegaþotu, ekki perúvíska. 24. ágúst 2005
Strætó
Miklar breytingar hafa að undanförnu orðið á strætisvagnakerfi á Reykjavíkursvæðinu. Á sama tíma hafa vaðið uppi nýjar merkingar þar sem á skiltum og jafnvel letrað er á malbikið á útlensku BUS. Busar hafa lengi verið til á Íslandi en ekki í merkingunni strætisvagn eða rúta. Það er útlenskusletta og óþörf. Strætisvögnum syðra hefur hingað til nægt að nota merkið SVR og síðan stóra S-ið með sporöskjulaga grunni til að tákna strætisvagnaleiðir. Mér fyndist rétt að yfirvöld héldu sig við það að nota S merkið eða STRÆTÓ í stað þess að troða BUSorðinu inn í málið. Og reynið ekki að afsaka þessa dellu með því að hingað komi svo margir útlendingar að nauðsynlegt sé að merkja strætóleiðir á útlensku. Það er afsökun sem gildir ekki. 24. ágúst 2005
Sjór og haf
Í Fréttablaðinu í dag er sagt frá Lotus-bíl James Bond og að hann hafi keyrt fram af bryggju og ofan í hafið... Þetta þykir mér undarlegt. Ég þekki engin dæmi þess að hafið nái upp að bryggju. Það er munur á sjó og hafi. Siglufjörður og jafnvel Eyjafjörður, eins langur og hann er, eru fullir af sjó. Ef einhver dettur fram af bryggju dettur hann í sjóinn, ekki hafið. Ef einhver veður út frá fjöru veður hann út í sjóinn, ekki hafið. Hafið byrjar ekki fyrr en einhvers staðar úti fyrir firðinum. James keyrði bara fram af bryggjunni og ofan í sjóinn. Jafnvel þótt Lotus sé með stóra vél hefði honum ekki tekist að svífa á haf út. 22. ágúst 2005
Kaleikur
Þessa dagana stendur yfir námskeið þar sem fjallað er um leyndardóma þá sem fyrir augu ber í sögunni af Da Vinci lyklinum. Þórhallur Heimisson fjallar um þau margvíslegu trúartákn sem fyrir koma í sögunni. Í blöðum er hamast við að tala um gralinn eða gralið, hinn heilaga gral og leyndardóma gralsins. Nú vill svo til að orðið gral eða gralur eða hvernig sem menn kjósa að hafa það hefur ekki verið notað í íslensku. Hins vegar höfum við Íslendingar í þúsund ár notað og talað um kaleik. Mér finnst ástæðulaust að fórna því dulmagnaða orði fyrir hið enska. 22. ágúst 2005
Heima og á erlendri grund
Fóstursonur minn benti mér á það sérkennilega fyrirbæri að segja að Benedikt páfi sé í fyrstu heimsókn sinni á erlendri grund. Hann er staddur í Þýskalandi og þar er hann fæddur og upp alinn. Það verður varla af honum skafið þótt hann verði páfi og flytji búferlum til Ítalíu. Þegar Karol Woytila fór í heimsókn til Póllands var sagt að hann væri kominn á heimaslóðir. Það mætti segja um Jósef nú (þann sem útvarpið kallar stundum Djóseff). 22. ágúst 2005
Skering
Í Morgunblaðinu í dag rakst ég á orð sem ég þekkti ekki og hélt að væri ekki rétt. Ég fletti í öllum mínum bókum og fann það loks í gamla Blöndal. Þarna var talað um vegslóða sem ruddur hefur verið í óleyfi fyrir vestan og segir að þurfi að fylla upp í skeringarnar. Blöndal segir: Skerning (-ar, -ar) [...] f. Gennemskæring af en Bakke. Vegurinn allur upphækkaður, skeringar í hálsunum. Þetta er sem sagt skurður, skorningur, sár í landslagi. Gott að vita það. 21. ágúst 2005
Að týna lyklunum og tína berin
Í greininni um vegslóðann á Vestfjöðrum er sagt að hugsanlega þurfi að týna fræ, væntanlega til að sá í sárin. En hérna má alls ekki vera ufsilon. Í um það bil 500 ár höfum við Íslendingar borið fram sama hljóðið [i] hvort sem við skrifum i eða y og á sama hátt borið fram [í] hvort sem við skrifum í eða ý. Í um það bil 100 ár höfum við haft stafsetningarreglur þar sem gerður er greinarmunur á því í skrifuðu máli hvort vera skal i/í eða y/ý og þá miðað við uppruna, sem alls ekki er ævinlega ljós.Það er vissulega mjög umdeilanlegt hvort rétt sé að hafa tvö rittákn fyrir sama hljóðið og af og til heyrast raddir um að hætta að skrifa ufsilonið, en á meðan reglur segja að það skuli notað þarf að hafa það rétt.
Mjög auðvelt er að læra hvort skrifa skal tína eða týna. Týna með ufsiloni er skylt orðinu tjón og ufsilonið er þar af sömu sökum og í sögninni lýsa (af ljós). En við getum líka notað merkingarlega aðferð til að læra þetta. Að týna með ufsiloni er að glata, missa. Að tína með einföldu er að safna, fá. Merkingin er algerlega andstæð þegar við skrifum, en við heyrum ekki merkingarmuninn ráðum hann einvörðungu af samhenginu á mannamálinu. Talmálið er hið eina og sanna mannamál. Ritmálið er ekki mál í sjálfu sér heldur frekar eins konar sýnileg gerð eða mynd af máli eins og það hefur einhvern tíma verið. Við tölum nefnilega ekki lengur eins og við skrifum, en það er annað mál og flóknara en afgreitt verði hér. 21. ágúst 2005
Inn fyrir fyrir innan
Það er dálítið algengt nú orðið að fólk noti orðasamband sem táknar kyrrstöðu þegar ætti að nota samband sem felur í sér hreyfingu. Gott dæmi um það heyrðist í lýsingu á fótboltaleik í gærkvöldi, þegar sagt var aftur og aftur: Hann er kominn fyrir innan vörnina. þarna hefði verið eðlilegra að segja að hann væri kominn inn fyrir eða að hann væri fyrir innan vörnina. Á sama hátt segja sumir sem kunna ekki að nota orðasambandi (á) bak við: Hún er farin fyrir aftan húsið. Það ætti að segja að hún væri farin á bak við húsið eða í öðrum tilvikum, til dæmis að hún væri farin aftur fyrir við skulum segja - bílinn. Hér er um að ræða sambærilegan mun og að inn þýðir hreyfinguna inn en inni táknar kyrrstöðu þar. 18. ágúst 2005
Djúsí
Mér finnst Ríkisútvarpinu til háborinnar skammar þegar auglýsingadeildin lætur lesa auglýsingu um djúsí hamborgara. Hvernig er þetta aftur um menningarlegt hlutverk stofnunarinnar? Útvarpið ætti að biðja hlustendur afsökunar. 17. ágúst 2005
Anna og annast
Þær Laufey Leifsdóttir og Kristín Bjarnadóttir og reyndar nokkrir fleiri hafa bent mér á að sögnin annast sé sannanlega í orðabókum, ekki sem sérstakt uppflettiorð heldur sem undirliður sagnarinnar að anna. Satt að segja kom mér ekki í hug á því andartaki sem ég skrifaði pistil um þetta að leita þar. Enda þótt sögnin annast sé miðmyndarsögn dregin af sögninni anna er svo með hana, eins og allmargar aðrar sagnir, eins myndaðar, að merkingartengsl við móðursögnina eru ekki endilega sjálfsögð. Hér má spyrja hvort orðabækur séu nógu glöggar með því móti sem nú er. 17. ágúst 2005
Ef, þegar, sem
Ég rifja hér upp pistil frá því í janúar 2003 og er á þessa leið: Mjög algengt er að sagt sé: Ég kem ef að ég get. Líka er sagt maðurinn sem að á heima uppi hrýtur þegar að hann sefur. Í öllum þessum þremur dæmum gildir það sama að þarna á ekki að vera neitt AÐ . Það á ekki að segja ef að, sem að eða þegar að. Maðurinn sem á heima uppi hrýtur þegar hann sefur ef hann sofnar mjög seint. 17. ágúst 2005 Það var sem
Mjög algeng en oftast óþörf flækja er að segja, eins og áðan í útvarpinu: Það var mörgum sem (að) brá í brún... Burtséð frá sem að hlýtur að vera ljóst að orðin það var sem eru fullkomlega óþörf og gera ekkert annað en að draga úr merkingu þess sem sögnin segir. Hér ætti einfaldlega að segja Mörgum brá í brún... 17. ágúst 2005
Köstun, þverun og grípun
Í Fréttablaðinu er nú í morgun fyrirsögnin: Æfði köstun björgunarbáta. Ég hef ekki áður séð orðið köstun. Þetta hefur í þúsund ár eða meira verið kallað kast. Til dæmis er íþrótt kölluð spjótkast en ekki spjótköstun og veiðimenn stunda flugukast og fluguköst en ekki fluguköstun eða flugukastanir (úff!). Svona un endingar eru að verða algengar og með þeim eru iðulega búin til ótrúlega heimskuleg orð, eins og þverun, sem til dæmis er notað um að leggja veg yfir fjörð. Búast mætti við því ef köstun yrði mannamál að það að grípa verði kallað grípun. Þetta er nú ekki mjög skynsamlegt. 17. ágúst 2005
Lokka
Hjalti Einarsson fræddi mig um að í bók Eriks Abrahamsen, Tónlistin. Leiðarvísir til skilningsauka, í þýðingu Guðmundar Finnbogasonar
frá 1937, kæmi fram orðið kvöldlokka sem serenade, og orðið varðlokka í merkingunni seiðsöngur hefur hann úr orðabók Leivs Heggstad, en það er fengið úr gamalli norskri bók um töframeðul, frá Osló 1928. Þá benti Hjalti á að í Eiríks sögu rauða væri sagt að fremja skyldi seið, en til þess þurfti fræði sem heita Varðlokur (með einu k). Enn fremur benti hann á orðið varðlokur í Marðarbók, fleirtöluorð yfir seiðþulur, galdrakvæði. Þetta er að verða skemmtilegt. 17. ágúst 2005
Lokkur
Getur einhver sagt mér eitthvað um orðið lokkur í annarri merkingu en lokkur í hári. Ég hef séð og heyrt nafnið kvöldlokkur um tónverk. Gæti trúað að það væri kvenkynsorð, í eintölu lokka eða eitthvað slíkt. Stefán Bernharðsson spilaði fyrir mig í Ólafsfirði um daginn svolítið norskt tónverk, sem heitir Hornlokk. Ég hef leitað í öllum orðabókunum mínum, en ekki fundið orðið lokka eða neitt um lokk sem er annars eðlis en tengt hári eða að lokka einhvern til einhvers. Gæti verið að þetta væri einhver nýjung og lokka, eins og kvöldlokka, sé þá sama og lokkun? Lokkandi ljóð? 16. ágúst 2005
Réttarstaða
Annað slagið vaða flóknir, fræðilegir frasar eins og eldur um málið. Dæmi um það er algengt þessi misserin þegar talað er um það hvort einhver sé eða sé ekki grunaður um að eiga þátt í einhverju sakamáli. Þá er sagt að hann / hún hafi eða hafi ekki réttarstöðu grunaðs manns eða grunaðrar manneskju. Mér finnst þetta ljót og tilgangslaus orðalenging og herfilegt ef þetta verður kækur. 16. ágúst 2005
Dagur og nótt ruglast saman
Óheppilegt að kalla menningarsamkomu síðsumars í Reykjavík menningarnótt. Nótt er nótt og hún fylgir kvöldi og fer á undan morgni. Nú er hins vegar auglýst: Takið daginn snemma á menningarnótt! Þá er vísað til atburða sem eiga sér stað að morgni þess dags sem lýkur á menningarnótt. Þetta er kjánalegt. 16. ágúst 2005
Að dreifa bolta
Nú er ég enginn knattspyrnumaður né liðtækur í öðrum boltaleikjum, en ég get ekki skilið hvað íþróttafréttamaður útvarpsins átti við þegar hann sagði núna í kvöld: Hann hefur verið að dreifa boltanum inn á félaga sína. Hvernig er hægt að dreifa einum bolta? 15. ágúst 2005
Díll
Dílar eru blettir eða flekkir. Sá sem er dílóttur er blettóttur og til eru heiti eins og dílaskarfur. sem kallast svo vegna bletta. Ensk sletta er sögnin að díla og nafnorðin díll og dílari / díler. Þessi sletta hefur komist inn í Marðarbók, ásamt nokkrum fleiri enskuslettum. Það er að því leyti óheppilegt að hafa slettur á opinberri, almennri orðabók að saklausir notendur líta svo á að þetta sé gott og gilt mál af því það stendur á bók. Trú okkar á bækur er enn svo sterk. Þetta gæti ýtt undir að slettur festust í máli, en langalgengast er að þær séu tískufyrirbæri og gangi yfir eins og litur á skyrtu.
Þetta kom mér í hug vegna auglýsingar frá Ingvari Helgasyni í Fréttablaðinu í dag. Þar eru auglýstir til sölu nokkrir notaðir Opelbílar með textanum: Við erum bestu dílar á Íslandi. Bílarnir eru sagðir afar vel búnir og verði seldir með verulegum afslætti. Nú mætti vona að þetta væri bara prentvilla, þarna hefði átt að standa bestu bílar en ekki dílar en slíkt er óheimilt samkvæmt auglýsingareglum. Hér er örugglega átt við hin afbrigðilega góðu kjör og því enskusletta (sem skráð er á Marðarbók sem óforml.) og skaðinn er skeður. 15. ágúst 2005
Íslenska á Íslandi
Ég vil benda á ágætan smápistil Magnúsar á bls. 12. í Fréttablaðinu í dag. Þar bendir hann á íslenskt kaffihús í Reykjavík, sem heitir ensku nafni norrænnar höfuðborgar (ætli það geti verið annað en Café Copenhagen?) og býður upp á góðgætið Lemon Cheescake. 15. ágúst 2005
Tveir fyrir einn
Nú er í tísku að bjóða kjarakaup og fá tvo hluti á verði eins o.s.frv. Þetta er kallað tveir fyrir einn. Sá böggull fylgir skammrifi að þetta þarf að beygja - í kyni, tölu og falli. Það kunna ekki allir. Í stað þess að bjóða tvo stóla fyrir einn, tvær peysur fyrir eina eða tvö hjól fyrir eitt er algengt að auglýsa: Bjóðum tveir fyrir einn af hjólum, Bjóðum tveir fyrir einn af peysum o.s.frv. Heiður þeim, sem þó eru til, og auglýsa: Taktu tvær peysur og borgaðu eina. 15. ágúst 2005
Mannfall
Jóhann Ólafur sagðist hafa stillt á fréttir Stöðvar 2 í gær og heyrt frétt um fellibyl vestan hafs. Greint hafi verið frá foknum bílum og illa förnum húseignum og fréttamaðurinn síðan sagt: Aðeins hefur verið tilkynnt um eitt mannfall í þessum fellibyl. Orðabókin segir mannfall vera dauða í orrustu, en orðið hefur verið notað um umtalsvert fráfall þótt ekki sé í hernaði. Með mannfalli er örugglega alls ekki átt við fráfall einstaklings. Aldrei er talað um eitt mannfall þegar einn deyr, þrettán mannföll þegar þrettán deyja o.s.frv. Mannfall er eins konar magnheiti í eintölu. Hægt er að segja að mikið mannfall hafi orðið, alls hafi 300 manns látið lífið. Ekki 300 mannföll. Þess vegna ekki eitt mannfall. 13. ágúst 2005
Það á að beygja orðin
Orðið lyf er til í eintölu og fleirtölu. Eintalan er lyf - um lyf - frá lyfi - til lyfs. Fleirtalan er lyf - um lyf - frá lyfjum - til lyfja. Ég rak augun í auglýsingu þar sem segir: Opnunartími Lyf og heilsu... Þetta er voðalega vitlaust. Auðvitað á að segja ...Lyfja og heilsu. Það er fáránlegt að beygja bara sum orðin en ekki öll. Ég hef áður nefnt hversu órökrétt orðið opnunartími er. Opnun er sú stund sem athöfnin að opna stendur yfir. Andartakið frá því maður byrjar að opna þar til segja má að sé opið. Ef opnunartími er klukkan 9 til 18 þá tekur allan þennan tíma, 9 klukkustundir alls, að draga hurðina frá stöfum. Nei. Opnunartími er alls ekki það sama og tíminn sem opið er. Það mætti heita opnutími en langeðlilegast og einfaldast er að segja: Opið klukkan 9-18. 12. ágúst 2005
Ofurameríska
Ég hef lagt mig svolítið eftir að hlusta á íslenska dægurflugnasöngvara fara með texta á enskri tungu og hallast að því að undantekningarlítið reyni þeir að apa eftir einhvers konar ofur-amerískum framburði. Fáir bera textana fram í líkingu við þá ensku ensku (!) sem kennd er í flestum íslenskum skólum. Þessi ofurameríska er líka að skila sér inn í auglýsingar í talmiðlunum. Auglýsingar um amerískar kvikmyndir eru iðulega þannig að ensku nöfnin skiljast varla, svo bjagaður er framburðurinn. Skýrasta dæmið um það hefur dunið í eyrum undanfarna daga þegar auglýst er myndin Veríng kreses, sem skv. blöðunum heitir Wedding Crashers. Um daginn heyrði ég svo auglýst Pjúma íþróttaföt. Aldrei hef ég heyrt það áður kallað annað en Púma. Það er örugglega ekkert flottara með joðinu. Einnig setti að mér hlátur hér í sumar þegar einhver útvarpsmaðurinn tók upp á því að tala um Sjevrólei bíla. Burtséð frá því hvað þeir kunna að vera kallaðir í einhverjum fylkjum Bandaríkjanna hafa þeir áratugum saman verið kallaðir Sévrólett á Íslandi annars væri gælunafnið Lettinn ekki til. En enskuæðið á Íslandi er kannski ekkert enskuæði, kannski við ættum að kalla það amerískuæði. Það væri trúlega nær lagi. 12. ágúst 2005
Trúlofunarhringur handa henni
Það er ef til vill ekki hreint og klárt málfarserindi, en mér finnst sérkennilegt þegar auglýst er: Hjá okkur færðu trúlofunarhring eins og hún vill hafa hann. Á Íslandi held ég að sá siður tíðkist enn að trúlofunarhringar séu tveir, hvor handa sínum makanum. Ég veit ekki til þess að ætlast sé til að HÚN ráði frekar en HANN hvernig sá hringur er. Þar að auki þarf alls ekki að vera nein HÚN þegar einhver lofar öðrum ást og tryggð. Þar geta reyndar allt eins verið tveir HANN, en líka tvær HÚN. Þessi auglýsing er því villandi að mörgu leyti, meðal annars felur hún í sér fordóma til kynhneigðar. 12. ágúst 2005
Aðkoma enn
Ég skil alls ekki ofnotkun orðsins aðkoma og sagnasambandsins að koma að einhverju. Það taka þátt, eiga hlut að, vera með, aðstoða o.s.frv. eru að hverfa. En hringlandaháttur stjórnmálamanna er líka makalaus. Jafnvel ungra stjórnmálamanna. Ég heyrði einn slíkan segja um R-listann að nauðsynlegt væri að veita borgarbúum aðkomu að samsetningu listans. Á mannamáli: að borgarbúar fengju að taka þátt í að setja saman lista. 12. ágúst 2005
Loftnet
Loftnet er vír eða einhver staðgengill hans og notaður til að senda og nema sendingar um loftin blá. Þess vegna er slíkt kallað loftnet. Mér fannst furðulegt að lesa í Fréttablaðinu að kafbátur væri fastur í neðansjávarloftneti. Það er bara ekki mögulegt. 12. ágúst 2005
Áhöfn, kvenkyn eintölu
Í Fréttablaðinu var sagt um björgun kafbátamanna: Eftir mikla fagnaðarfundi með fjölskyldum sínum var áhöfnin flutt á spítala þar sem ástand þeirra var kannað. Þetta er snarvitlaust. Það má ekki segja ástand þeirra um áhöfnina því áhöfn er kvenkynsorð eintölu. Þess vegna þarf að segja ástand hennar (þ.e. áhafnarinnar). Hér hefði mátt tala um skipverja eða og þá hefði fleirtalan verið rétt. 12. ágúst 2005
Að komast leiðar sinnar
Allir þekkja orðtakið að komast leiðar sinnar. Ég heyrði um daginn auglýst: Kemstu allra þinna leiða í haust? Þarna held ég að slái saman tvennu, að komast leiðar sinnar og komast (fara) allra sinna ferða. Svolítið vandmeðfarið. 12. ágúst 2005
Sinn
Sinn er vandmeðfarið orð. Reglurnar um það hvenær nota ber sinn og hvenær hans/hennar eru flóknar og viðkvæmar og þar gildir eins konar horf til þess sem vísað er til. Hann er eins og pabbi sinn stenst ekki samkvæmt reglunni heldur hann er eins og pabbi hans. Þess vegna hljómaði hjákátlega þegar sagt var í útvarpinu um daginn: Og hún gerir engin mistök eins og pabbi sinn í gamla daga. Þar á ofan held ég að hér sé herfileg merkingarkekkja. Setningin eins og hún er, jafnvel þótt hún sé leiðrétt og sagt pabbi hennar, merkir að pabbinn hafi gert mistök. Mig grunar að sá sem sagði þetta hafi ætlað að segja: Og hún gerir engin mistök, frekar en pabbi hennar forðum. Og það er allt annað mál. 12. ágúst 2005
Að stytta leið
Það var sagt frá vegagerð í Útvarpi Norðurlands áðan. Þá var sögð einhver mesta vitleysa sem ég hef lengi heyrt. Fréttamaðurinn sagði eitthvað á þá leið að þessari vegagerð væri ætlað að lágmarka akstursfjarlægð milli tiltekinna staða. Ég skil ekki hvernig fólki dettur í hug að segja svona bölvaða vitleysu. Þetta heitir á mannamáli að stytta leið eða stytta ökuleið milli staða. 4. ágúst 2005
Annast
Það er orðið óskaplega mikil tíska að annast alla skapaða hluti. Svo undarlega vill þó til að sögnin annast kemur ekki fyrir í Orðabók Menningarsjóðs og ekki heldur í tveggja binda bók Marðar og ef ég reyni að finna hana í Beygingarlýsingu íslensks máls hjá Orðabók Háskólans finnst hún ekki þar. Þrátt fyrir þetta er auglýst í Dagskránni eftir starfsmanni til að annast lökkun á innréttingum (á mannamáli væri sagt ...til að lakka innréttingar). Ég hef iðulega heyrt talað um að annast viðgerðir (mannamál: gera við) og þannig mætti lengi telja. Ef til vill er þetta einhver misskilin ofvöndun, en hún verður oft að hálfgerðri dellu. Þetta er álíka vitlaust og þegar sagt er að einhver sjái um trommuleik (mannamál: leiki/spili á trommur) o.s frv. Nei. það er miklu happadrýgra að tala hreint út en orðlengja. Skýrt og greinargott er betra en loðmulla og orðalengingar. 4. ágúst 2005
Að skipta peningum
Það er talsvert mikið sagt þegar talað er um uppskiptingu Burðaráss á milli Landsbanka og Straums. Þegar fram fer uppskipting þá er skipt á milli einhverra. Orðið uppskipting er því mjög óheppilegt í þessu sambandi. Það er hægt að tala um uppskiptingu einhvers. Ekki uppskiptingu þess milli eins og annars. Hins vegar er rétt að tala um skiptingu milli aðila. 3. ágúst 2005
Tími til kominn
Er ekki tími til kominn að tengja, ortu gamlir nemendur mínir fyrir löngu. Þeim fannst tími til kominn og hefðu líka getað sagt að það væri kominn tími til. Þeim hefði hins vegar örugglega ekki dottið í hug að segja: Er ekki tími á kominn að tengja. Nei. Hins vegar veður það uppi núna að kominn sé tími á alla skapaða hluti. Í fjölmiðlum er auglýst: Er kominn tími á þakið? en þar skilst mér að sé átt við það hvort tími sé til kominn að gera við eða mála þakið. Og nú í dag er spurt í íþróttakálfi Moggans: Kominn tími á FH-inga? Þá skilst mér að átt sé við það hvort sé nú ekki kominn tími til að FH vinni bikar í fótbolta. Mér finnst tímabært að fólk leggi af þennan sið og hætti að segja að tími sé kominn á eitthvað þegar tími er kominn til þess. 3. ágúst 2005
Skrímsli
Ég fór og sá skemmtilega sýningu í Listasafninu á Akureyri. Þar er þessar vikurnar sýning með fjölbreytilegum myndum af alls kyns tröllkenndum furðuverum. Sýningin er auglýst með nafninu skrýmsl. Mér finnst það svolítið tilgerðarlegt og undarleg tilraun til einhvers konar fyrningar. Ég er ekki frá því að hafa séð þennan rithátt einhvers staðar á gömlum blöðum, en ufsilonið í þessu orði skil ég ekki frekar en oft ella. Orðmyndin skrímsl eða enn frekar skrímsli er mér mun tamari og í tveggja binda orðabók Marðar er ufsilongerðin alls ekki nefnd. Mér finnst skrýmsl bara ljótt orð en sýningin er eigi að síður mjög góð. 3. ágúst 2005
Formúla 1
Einhvern tíma í fyrra hnýtti ég inn í pistil fáeinum orðum um Formúlu 1. Ég nefndi þá venju, þegar sýnt er frá formúlukappakstrinum, að láta nægja að sýna viðtöl við vinningshafana á því sem á að vera einhvers konar enska. Langflestir sem komast á verðlaunapall eru ekki Englendingar eða enskumælandi menn. Þeir tala afskaplega takmarkaða ensku og sumir afar illa. Hins vegar er klippt á hljóðið þegar sigurvegaranum er boðið að segja eitthvað á móðurmáli sínu. Það fáum við hér á landi ekki að heyra. Samt er hér á landi mjög margt fólk sem skilur til dæmis þýsku og spænsku miklu betur en þessa skringilegu ensku sem þeir tala sumir. Það væri gagnlegra að fá að heyra það en bjöguðu enskuna. Kannski finnskan og japanskan stæði í okkur flestum, en það sakar engan að fá að heyra það hljóma. 3. ágúst 2005
Bómull
Bómull er sérkennilegt orð. Þetta er trúlega danskt tökuorð og til hliðar er íslenska orðið baðmull, sem er eiginlega aldrei notað. Um það er til skemmtisaga af manninum sem sagði: Auðvitað skil ég orðið bað, en hvern fjandann þýðir þetta mull? Það er annað mál. Ull er og hefur ævinlega verið kvenkynsorð í íslensku. Og þetta hvíta, mjúka heitir bóm-ull eða baðm-ull. Það rifjaðist upp fyrir mér fyrir hádegið þegar talað var við fótboltamann að sumir nota þetta orð í karlkyni. Þá var talað um að pakka einhverju inn í bómul. Ég minntist þess þá að hafa heyrt talað um að leggja bómulinn á sárið og jafnvel að gleyma ekki bómulnum. Það væri gaman að vita hvort fleiri kannast við þessa kynóreglu bómulsins (fyrirgefið, bómullarinnar). 3. ágúst 2005
Sjeigur og píddsa
Ég heyrði margt sérkennilegt í útvarpi um verslunarmannahelgina. Mest kom mér þó á óvart nýyrðið sjeigur (með sams konar g og í orðinu ungur). Ég hef ekki fyrr heyrt þetta orð í karlkyni nefnifalls með íslenskri nafnorðsendingu. Hér áður fyrr var beðið um einn sjeik. Og spurningunni Með hvað ertu? var svarað: Þetta er sjeik. Þetta var sem sagt notað sem óbeygt hvorugkynsorð. Ég veit ekki hvernig fólki finnst sjeigur. Mjólkurhristingur er jafnvonlaust nýyrði yfir shake og flatbakan yfir pizzuna. Stundum hef ég stungið upp á því að kalla pizzuna bara pissu og skrifa hana með ss í stað þess að vera með þessar útdauðu setur og bera orðið fram píddsa, eins og flestir gera. Einhvern veginn hefur enginn hljómgrunnur fengist fyrir því - ekki frekar en þegar ég stakk upp á því forðum að kalla litskuggamyndasýningar skyggnuslýsingar. Það þótti ekki við hæfi, eins og mér þótti það snjallt. Það var á þeim árum að vísu sem Hafsteinn miðill var fenginn til að hafa skyggnilýsingu (með i-i) í Háskóla Íslands. Það er önnur saga. 2. ágúst 2005
|
