Þjóð í mótun
Nýjasta stórsýningin í Listasafninu á Akureyri heitir Þjóð í mótun. Þarna eru settar upp á einn stað nokkrar af helstu gersemum íslenskrar myndlistar frá 16., 17. og 18. öld. Merkilegt að myndlist þjóðarinnar á þeim tíma skuli vera gripir á Þjóðminjasafninu en ekki Listassafni Íslands. Myndefnið er allt íslenskt en höfundar sumra verkanna, þeirra í eldri kantinum sérstaklega, eru erlendir. Þó eru þarna einhver fyrstu skref Íslendinga í málaralist,.en þeir sem höfðu efni á að láta gera myndverk sem þessi voru kirkjur og vellauðugir bændur. Þarna eru því altaristöflur, skreyttir og útskornir kirkjugripir aðrir og minningatöflur um stórmenni og þeirra fólk. Þetta er óvenjuleg sýning og fagurlega upp sett og rós í hnappagat Þóru Kristjánsdóttur og Hannesar Sigurðssonar.

Í vestursal er skemmtileg sýning, Abbast upp á Akureyri, þar sem Erla S. Haraldsdóttir og Bo Melin hafa gert stórar myndir, þar sem þau klippa saman Akureyrarmyndir og myndir frá útlöndum og freista þess að sýna Akureyri ef hún væri mun stærri staður en hún er. Sumar þessara mynda eru vel heppnaðar, en mér finnst þær þó heldur hóflegar og hefði mátt kalla á sterkari viðbrögð með því að klippa Akureyri inn í ennþá stærri borgamyndir.

Skemmtilegar andstæður eins og oft áður hjá Hannesi Sigurðssyni, og ég verð að taka undir orð hans við setninguna: Það hefði verið æskilegt að geta fagnað 10 ára afmæli Listasafnsins í stærri húsakynnum. Efsta hæðin er bara næsta hæð fyrir ofan þá sem hýsir safnið núna og bæjaryfirvöld bókstaflega VERÐA að láta safninu hana í té ekki seinna en strax. 31. ágúst 2003

Málleysa á mbl.is
Í frétt um busavígslu í Fjölbrautskóla Norðurlands vestra á Sauðárkróki segir mbl.is í dag: Er þessu var lokið áttu svo busarnir að fara með vísu og smakka á vígslugrautnum en svo voru þau skýrð í Grettislaug og boðin velkominn í skólann. Hér er margt athugavert. Í fyrsta lagi er vitlaust kyn, orðið þau (hvorugkyn) látið standa fyrir busarnir (karlkyn), en þarna hefði átt að segja þeir. Í öðru lagi er sagt að þau hafi verið skýrð. Þá er notuð sögnin skýra, sem þýðir til dæmis útskýra, gera grein fyrir. Sögnin skíra, sem er til dæmis haft um þá athöfn þegar börn eru tekin til kirkju og gefið nafn, er sú sem hefði átt að nota hér. Í þriðja lagi er önnur kynvilla og um leið töluvilla, að þau hafi verið boðin (hvorugkyn fleirtölu) velkominn (karlkyn eintölu). Öllu vitlausara getur þetta ekki verið. 31. ágúst 2003 (Í prentaðri útgáfu Morgnublaðsins 1. september er búið að gera úr þessu ágætlega stílaða frétt.)

Rí júníon
Bílaumboð, sem hingað til hefur að ég held hegðað sér almennilega, ríður á vaðið þessa helgina með útvarpsauglýsingu á ensku. Þar segir: Það verður rí júníon um helgina... og tilefnið er að kominn er á markað bíll af gerð sem ekki hefur fengist í nokkur ár. Nú veit ég ekki hvort allir Íslendingar skilja enska orðið reunion. Ég er hins vegar nokkuð viss um að allir skilja þeir orðið endurfundir. Getur verið að bílaumboðið vilji helst ekki selja þennan bíl öðrum en þeim sem eru sæmileg að sér í ensku? 30. ágúst 2003

Flókin orðaröð og innskot
Valdimar benti mér á frétt á mbl.is í dag. Þar er verið að tala um hið hörmulega slys á Borgarfjarðarbrú og sagt: Um 11 klukkustundir tók að ná stórri vöruflutningabifreið, sem fór fram af Borgarfjarðarbrú á mánudag, með þeim afleiðingum að ökumaður lést, úr sjónum. Þarna slitnar þetta úr sjónum algerlega úr sambandi við meginmál frásagnarinnar af því að innskotið er svo langt. Hér hefði verið heppilegra að segja til dæmis: Um 11 klukkustundir tók að ná á land stórri vöruflutningabifreið, sem fór fram af Borgarfjarðarbrú á mánudag, með þeim afleiðingum að ökumaður lést. Innskotssetningar eru oft góðra gjalda verðar en þess verður að gæta að þær séu ekki svo langar, margar og efnismiklar að þær rjúfi samhengi frásagnarinnar. 27. ágúst 2003

Að reka kúna yfir brúna sem liggur yfir ána
Í frétt mbl.is um björgun við Borgarfjarðarbrú segir meðal annars: Um 20 manns voru við störf við brúnna í nótt. Hér er atriði sem er tiltölulega algengt í framburði og skilar sér nú í ritmálið. Mjög margir bera fram þolfall orða eins og brúin, áin, spáin, ærin og kýrin fram eins og þar séu tvö n. Það á samt alls ekki að vera. Við tölum um brúna, kúna, trúna, spána og ána, með löngu ú-i eða á-i og alls ekki stóru eða löngu n-i. 27. ágúst 2003

Fram fyrir og fyrir framan
Fram fyrir táknar hreyfingu. Farðu fram fyrir.
Fyrir framan táknar kyrrstöðu. Vertu fyrir framan.
Í dag heyrði ég móður segja við barn sitt: Farðu þarna fyrir framan kassana. Því miður talar þessi móðir ekki rétta íslensku við barnið sitt. Hún hefði átt að segja: Farðu fram fyrir kassana – eða: Vertu fyrir framan kassana. 27. ágúst 2003

Skólar byrjaðir
Ungur maður í umferðarútvarpi sagði í gær: Skólarnir eru nýbúnir að hefja sitt starf. Það segir enginn: Ég er búinn að byrja. Maður segir: Ég er byrjaður og þarna var einfaldast að segja: Skólarnir eru byrjaðir. Við megum ekki gleyma merkingu þess að vera búinn að einhverju. 27. ágúst 2003

Að lesa ekki próförk
Mér finnst fólk oft ómeðvitað um að það skipti máli hvernig gengið er frá texta til prentunar. Stundum finnst nemendum til dæmis aukaatriði og óþarfa fyrirhöfn að lesa prófarkir og leiðrétta augljósar skekkjur í blöðum og öðrum ritum sem þeir gefa út. Vefir margs skólafólks eru fullir af ritvillum, ásláttarvillum og málvillum. Með Morgunblaðinu í dag kom FF-blaðið, myndarlegt blað Félags framhaldsskólanema með miklu efni um starfsemi þess. Ég datt ofan í eina grein í blaðinu, á bls. 10, en þar er fjallað um lengd náms. Þarna er talað um að útskrifast af tvem brautum. Þarna er töluorðið vitlaust beygt, á að vera tveim eða tveimur. Þetta er hins vegar algeng villa og örugglega áhrifsbreyting frá þrem. En þarna er mjög margt annað rangt. Til dæmis er afskaplega áberandi að samsett orð séu rituð í tveimur orðum, dæmi: stúdents gráðu, loka hönd, hugmynda smiðum, loka verkefni, spjall þættir. Þarna er líka svokölluð ný þolmynd í dæminu: ...síðastliðinn vetur var lagt loka hönd á fjölmiðlastúdíóið. Þarna var hönd ekki lagt heldur var hönd lögð á eitthvað. Hönd er kvenkynsorð. Að lokum dæmi um samhengisleysi vegna vitlausrar vísunar: Á síðasta ári kom fyrsti hópurinn inn í fjölmiðlastúdíóið og völdu sér hvert og eitt loka verkefni, þar á eftir fóru þau í það að safna upplýsingum... Hópurinn er eintöluorð og getur ekki tengst völdu eða fóru því þau eru í fleirtölu og hún vísar til þeir eða þær eða þau eða nemendurnir. Hópurinn getur aldrei verið annað en hann. Svo hefði þurft að hafa y í nafni Örlygs Hnefils Örlygssonar á bls. 2.

Mér finnst eiga að halda fast í regluna að ekkert sé prentað án þess að það sé yfirfarið og leiðrétt. Afsakanir á borð við að ekki sé tími til þess gilda ekki. 26. ágúst 2003

Viðtengingarháttur að veiklast
Mér finnst ég hafa tekið eftir því undanfarin misseri, ekki síst í máli ungs fólks, að viðtengingarháttur sé á undanhaldi. Þá er ég að tala um setningar eins og: Þó að það eru náttúrulega góðar fréttir... eða: Þó að mér finnst það allt í lagi... (eru í stað séu og finnst í stað finnist). Með öðrum orðum er framsöguháttur notaður í stað viðtengingarháttar á sögnunum. Við þyrftum að hyggja að þessu. Það yrði talsvert litlausara mál sem við töluðum ef viðtengingarhátturinn hyrfi. 26. ágúst 2003

Sprengingar
Í Útvarpi Norðurlands, eins og Svæðisnuddið heitir víst núna, var áðan sagt: Sprengjusérfræðingar Landhelgisgæslunnar sprengdu sprengju ... Það hlýtur að vera hægt að orða þetta á annan hátt - með minni sprengingum. 25. ágúst 2003

Að bera eitthvað augum.
Orðtakið að bera eitthvað augum er örugglega gamalt og gott og ég hef alltaf talið það merkja að sjá eða skoða eitthvað, sem verður þá bert fyrir augum, jafnvel sjá eitthvað með berum augum. Þetta er svolítið framandi og kannski ekki undarlegt að það ruglist í meðförum Mér þykir það samt fjarskalega undarleg,t sem ég heyri oft, að fólk talar um að berja eitthvað augum. Það getur ekki þýtt annað en að lemja eitthvað með augunum og mér verður reyndar illt í augunum þegar ég heyri þetta. Að vísu er til orðtakið að reka augun í eitthvað, en að berja augum er miklu, miklu sárara. 23. ágúst 2003

Skuldahali
Mjög gott nýyrði skuldahali, yfir þessi vandræðatæki sem dregin eru um þjóðvegina, fellihýsi og hvað það heitir allt saman. Reyndar þykir mér orðið tengdamömmubox líka dálítið gott nýyrði. Ég kallaði þetta reyndar lengi vel læknabox því það vori aðallega læknar sem höfðu svona líkkistulaga box á toppi bíla sinna. Vel á minnst. Ég hef aldrei vanist því að tala um þak á bíl, það hét alltaf toppur og heitir væntanlega enn. 23. ágúst 2003

Tjilla og tjatta
Satt að segja hálfskammast ég mín fyrir að skilja ekki þessi tvö orð sem ég heyri allt í kringum mig, hef orðið var við þau hjá nemendum í skólanum og núna eru þau í auglýsingum í útvarpinu. Hvað er að tjilla og hvað er að tjatta og hvernig eru þessi orð hugsuð? Að vísu grunar mig að tjatta sé enska sögnin to chat, sem mig minnir að merki að rabba, en þar þrýtur grun minn. 22. ágúst 2003

Flugleiðir eru kvenkyn fleirtölu
Í morgun var talað um Flugleiðir í fréttaþætti Rásar 2. Þar var sagt: Flugleiðir nefnir ástæður fyrir ... og skömmu síðar: Flugleiðir stefnir að því að ... Þetta er fáránleg málnotkun. Þarna er fleirtölunafn félagsins notað í eintölu, rétt eins og sagt væri:Strákarnir skýtur margar rjúpa. Það var fréttamaðurinn sem sagði þessi ósköp. 22. ágúst 2003

Erlendis enn
Í samtali við fréttamann um Flugleiðir talaði viðmælandinn, að mig minnir bankamaður, hvað eftir annað um að fara erlendis. Það á að vera ljóst að erlendis þýðir í útlöndum. Erlendis þýðir ekki til útlanda. Þarna verður að gera mun á. 22. ágúst 2003

Hvenær hefur breyting átt sér stað?
Lifandi tungumál er jafnan talið mál hóps eða þjóðar sem þróast með notendum sínum, getur tekið breytingum og lagað sig að þörfum þeirra. Íslendingar hafa lengi lagst gegn breytingum á íslensku, reynt að halda sem mestum tengslum við elstu heimildir um málið. Við gumum af því að geta ein þjóða í í heimshluta okkar lesið rit sem eru meira en þúsund ára gömul. Þrátt fyrir íhald hefur málið breyst mikið, framburður, setningaskipan og orðaforði. Þúsundir orða hafa bæst við málið frá söguöld og fjöldi orða horfið, týnst, gleymst af því enginn notaði þau. Merking hefur breyst og beygingar líka.

Þegar einhver breyting verður í beygingum eða málnotkun annarri köllum við það oft villur eða teljum óæskilegt. Ef fólk breytir málfari sínu þá er það á hinn bóginn merki um að breyting geti orðið á málinu. Ýmsir fordómar koma upp og reynt er að sporna við breytingunni vegna þess að margir trúa því að verði slakað á klónni og breytingar “leyfðar” þá sé fjandinn laus, þá fari mál víkinga á endanum til andskotans. Þeir eru jafnvel til sem telja ekkert rétt í máli sem breyst hefur eftir að Njála var sett á skinn. Stundum erum við kaþólskari en páfinn.

Þessar vangaveltur eru meðal annars vegna þess að ég var að velta því fyrir mér hvenær við gefum grænt ljós á breytingar. Hvenær viðurkennum við nýja fleirtölu orðsins keppni? Hvenær viðurkennum við að orðið verð hafi öðlast mjög nauðsynlega fleirtölu? Hvenær hættum við að fá sting í brjóstið þegar nefnt er sögnin að skíða, sem var ekki til, ekki einu sinni í skíðabænum Siglufirði, fyrir 30 árum? Hvenær hættir fólk að kalla sögnina ske og orð eins og kannski, sem hafa verið notuð í íslensku í 150 ár, dönskuslettu? Hvenær verður hætt að telja meirihluta landsmanna til sakamanna fyrir að segja honum langar og ég vill? Með öðrum orðum: Hvenær hættir villan að vera villa og verður viðurkennd breyting á málinu – af því að (næstum) allir eru búnir breyta málfari sínu? 22. ágúst 2003

Ari í Ögri
Á Rás 2 sagði Raggi Palli frá því í kvöld að eitthvað væri um að vera á Ara í Ögra. Þetta er snarvitlaus beyging. Staðurinn heitir Ari í Ögri og þar er vísað til örnefnis í Ísafjarðardjúpi sem Ögur heitir. Ögur beygist um Ögur frá Ögri til Ögurs. Þess vegna er rétt að segja að eitthvað sé að gerast á Ara i Ögri. Þágufallið Ögra er ekki til – nema hjá þeim sem kunna ekki að beygja orðið. 21. ágúst 2003

Áfram heldur töluvitleysan
Áfram heldur villufaraldurinn á Rás 2 þar sem hringlað er saman eintölu og fleirtölu eins og ekkert sé eðlilegra. Í kvöldútvarpinu er Raggi Palli að spila tónlist og segja frá því sem framundan er í skemmtilífinu. Hann sagði rétt áðan: Brimkló verða á Sauðarkróki... og skömmu síðar: Sálin hans Jóns míns verða – ég man ekki hvar. Þarna er sama vitleysan á ferðinni, notuð fleirtala af sögninni með eintöluorði. Jafnslæmt og að segja Stelpan verða ólétt. Nei, Brimkló verður hér og Sálin verður þar. 21. ágúst 2003

Gunnar eða Njáll
Mjög algengt vandræðamál er í myndatexta í Morgunblaðinu í dag. Þar segir: Eyjólfur Kristjánsson, eða Eyfi, verður á flakki um helgina. Þetta þýðir bókstaflega að það sé ekki klárt hvor maðurinn, Eyjólfur eða Eyfi (sambanber Gunnar eða Njáll), verður á flakkinu. Þarna hefði þurft að sleppa orðinu EÐA og láta kommuna (leshlé) nægja, eins og við segjum Jón Sveinsson, Nonni, en aldrei Jón Sveinsson eða Nonni. Einnig hefði mátt segja: Eyjólfur Kristjánsson, öðru nafni Eyfi, o.s.frv. 21. ágúst 2003

Brimkló líka vitlaus á Rás 2
Í auglýsingu á Rás 2 núna áðan var sagt: Brimkló eru lagðir af stað... Þetta er snarvitlaust, eins og áður hefur komið fram. Brimkló er kvenkynsorð eintölu en lagðir er sögn í lýsingarhætti þátíðar og stendur í karlkyni fleirtölu, eins og persónufornafnið þeir eða nafnorðið mennirnir. Þetta má ekki, Rás 2. 21. ágúst 2003

Eintölu og fleirtölu hrært saman
Ótrúlega algeng töluvilla kemur fyrir á Akureyrarsíðu Morgunblaðsins í dag. Þar segir að hljómsveitin Brimkló leiki í Sjallanum. Þar hafi þeir ekki leikið lengi og þeir vonist eftir stemmingu (sem í fréttinni er kölluð stemmning). Hljómsveit er ekki þeir heldur hún. Þarna er ruglað saman eintölu og fleirtölu, hljómsveitinni og hljómsveitarmönnum. Þarna verður að vera málfræðilegt samhengi og ef nota á fornafnið þeir verður það að vísa til orðsins félagarnir eða hljómsveitarmenn fyrr í fréttinni. 21. ágúst 2003

Agalega séð
Í dægurmálaútvarpi á Rás 2 var í dag verið að tala um að skólar eru að byrja og meðal annars rætt um aga og kennslu. Kennslukona sagði þar um starfið, skildist mér, að það væri ekki erfitt agalega séð. Hvað í ósköpunum var konan að meina? Ég man eftir konu heima á Siglufirði sem þótti vel stæð af því að hún var agalega séð og margt fólk hefur orðið ríkt af því að það er agalega séð. Jafnvel kennslukona getur verið agalega séð, af því að lýsingarorðið séður þýðir meðal annars sparsamur, aðgætinn í fjármálum. En ef kennsla er eða er ekki erfið agalega séð – þá er það ekki mannamál. Þetta er VOND íslenska. Jafnvond íslenska og það sem hraut af vörum manns sem sagði að eitthvað væri einhvern veginn pípulagningalega séð (e. From að plumbing point of view). Og þetta er jafnheimskulegt og þegar sagt var um boltaleikinn að hann hefði verið frekar slæmur spilalega séð. SPILALEGA séð! Oj bara! Hvað er eiginlega að gerast. Jerr bariggja fattida. 19. ágúst 2003

Hvar er Færey?
Í Morgunblaðinu í dag, íþróttum, stendur neðst á forsíðu: Ásgeir er farinn til Færeyjar... Ég veit ekki hvort sú eyja er til, en mér sýnist nauðsynlegt að íþróttadeild blaðsins taki sér málvöndunartak. Svona má ekki gera, hæfur blaðamaður verður að gera mun á eintölu og fleirtölu. Það má ekki fúska við íslenskt mál. 18. ágúst 2003

Mývatn hvað?
Það er merkilegt hvað fólk er ónákvæmt þegar það talar um staði. Veðurstofan kallar eina veðurathugunarstöð sína Mývatn. Hvar ætli hún sé? Úti á vatninu eða ofan í því? Fólk fer austur á Mývatn frá Akureyri eða norður á Mývatn frá Reykjavík. Hvað þýðir það? Fara menn þá út á vatnið? Nei. Reyndar ekki. Þarna er einhver einföldun og menn tala um að fara á Mývatn í stað þess að fara í Mývatnssveit.. Það er hlálegt ef nafn sveitarinnar fellur niður með þessu móti. Og á svipaðan hátt hef ég heyrt talað um Akureyri eins og staðarnafnið sé heildarheiti yfir Eyjafjörð. Og í fluginu fljúga menn á Akureyri og menn fljúga á Egilsstaði og New York. Þann eftirminnilega 11. september flugu menn á turna tvo í New York. 17. ágúst 2003

Norðausturland
Þegar talað er um Veðurstofuna kemur mér í hug hvað veðurfregnafólk er ónákvæmt í landshlutaheitum. Hvað merkir þegar það tala um Norðausturland? Undir það virðist falla allt svæðið að minnsta kosti frá Eyjafirði, austur og suður undir Hornafjörð. Austanvert landið er jafnvel að meðtöldu Norðurlandi og svo framvegis. Mér þætti vænt um að veðurfregnafólki yrði gert að vanda þetta. 17. ágúst 2003

Koma til móts við
Björn Ingólfsson á Grenivík sendir mér gott bréf og segir: “Hefurðu tekið eftir því hvernig fréttamenn og aðrir sem tala í útvarp og sjónvarp eru óðum að hætta að koma til móts við nokkurn skapaðan hlut. Þeir tala um að koma á móts við.” Hann nefnir þar dæmi um að í Sjónvarpinu hafi verið talað um að koma á móts við þarfir bráðgerra barna. Þarna er notuð vitlaus forsetning. Þetta heitir að koma til móts við eitthvað. Hins vegar, eins og Björn nefnir, merkir á móts við nokkurn veginn beint á móti. Grenivík er á móts við Hauganes. 17. ágúst 2003

Land, þjóð og lið
Svolítið klaufalegt og eiginlega hálfgert fúsk hjá íþóttafréttamönnum sem tala um lönd, þjóðir og íþróttalið eins og þetta sé sami grauturinn í sömu skálinni. Á mbl.is er til dæmis frétt þar sem segir: Íslenska unglingalandsliðið skipað leikmönnum 18 ára og yngri sigraði Rússland. Í sömu grein segir: Ef Ísland sigrar Slóvena mun liðið leika til undanúrslita á mótinu. Í fyrri tilvitnuninni er liðið að vinna landið. Nær hefði verið að segja að íslenska liðið hefði unnið það rússneska. Í seinni tilvitnuninni segir að ef landið (Ísland) vinni þjóðina (Slóvena) muni liðið komast í úrslit. Þvílíkur ruglingur. Hvaða lið? Er Ísland lið? Eða eru Slóvenar lið? Er ekkert hugsað, bara skrifað? 12. ágúst 2003

Á ferðinni
Það er óskaplega algengt að allir skapaðir hlutir sem ekki geta hreyfst séu sagðir á ferðinni. Á mbl.is las ég áðan: Vínuppskera mörgum vikum fyrr á ferðinni en venjulega. Hvað í ósköpunum á að þýða að vera með vínuppskeru á ferðinni? Þetta er bara bull. Við getum sagt að vínuppskeran verði fyrr en venjulega. Punktur. Ég veit ekki hvort blaðamaður veit hvað vínuppskera er. Hún er tvennt, að ég held. Annars vegar verknaðurinn að tína og þreskja vínberin og hins vegar afrakstur berjatínslunnar. Sá sem er á ferðinni er á hreyfingu. 12. ágúst 2003

Salerni
Getur einhver sagt mér hvað í ósköpunum salerni er. Ég veit að það hefur verið notað yfir það sem einnig er kallar klósett. Mér er samt gersamlega fyrirmunað að skilja orðið salerni. Orðsifjabókin hans Ásgeirs segir að það sé gert úr orðinu salur og viðskeytinu -erni, en það skýrir ekkert. Klósett er sjaldnast salur heldur bölvuð kytra eða skápur með fullum óþægindum, ef ég má segja svo, og viðskeytið -erni þekkist m.a. í orðum eins og bróðerni og faðerni, en það getur engan veginn tengst salerni. Ég held að orðið klósett sé afbökun af enska heitinu á skáp með rennandi vatni. Það kallast WC á heimsmálunum, en Adolf frændi minn í Stuttgart sagði mér að það stæði fyrir Wald-Capelle (skógarkapella). Það minnir mig á hið fagra íslenska orð náðhús. En í alvöru, af hverju salerni og hvað eigum við helst að kalla náðhús svo öllum líki? 12. ágúst 2003

Kórvilla í Netmogganum
Mbl.is 10. ágúst klukkan 11.18: Maður sem grunaður er um að hafa ekið ölvaður og á stolnum bíl hafnaði niður í fjöru í botni Eyjafjarðar í morgun eftir bíltúr um sveitir innst í firðinum. Þetta er ekki góð íslenska á Akureyri eða í Eyjafirði. Í botni Eyjafjarðar er inni í miðju landi, fremst frammi í Eyjafjarðardölum. Óhappið var á Leiruvegi, við Pollinn. Og þá kemur að annarri villu í fréttinni: Innst inni í firðinum er aldrei sagt hér. Það heitir frammi í firði og fremst frammi í firði. Þar á ofan hafnar maður ekki niður í fjöru heldur niðri í fjöru. Lágmarkskrafa að blaðamenn geri sér grein fyrir grundvallaratriðum málsins. 10. ágúst 2003

Vond Loftleiðaauglýsing
Vond auglýsing í Morgunblaðinu í dag. Hótel Loftleiðir auglýsir eftir starfsfólki í Veitingardeild. Það bendir til að þarna sé bara ein veiting en ekki veitingar. Þetta r má alls ekki vera. (Innskot: Tóbaksvarnaforkólfur þrástagaðist á orðinu veitingarhús í morgunútvarpi Rásar 2 mánudaginn 11. ágúst. Þetta var læknir.) Fleira er slæmt þarna. Auglýst er eftir starfsmanni í smurbrauð og starfsmanni í morgunverð. Ég myndi ekki kæra mig um starfsmann í morgunverð ef ég gisti á Hótel Loftleiðum. Hræddur um að það sé þungt fyrir meltingu að borða svoleiðis nývaknaður. Nei í alvöru. Þetta má ekki. Það má auglýsa eftir starfsmanni við morgunverð og jafnvel starfsmanni við smurbrauð – eða öllu heldur starfsmanni við að smyrja brauð. 10. ágúst 2003

Kennararnir þeir kenna margt...
Í Morgunblaðinu í dag er auglýsing frá skóla í Hafnarfirði: Kennara vantar til að kenna íþróttir. Mér finnst svolítið undarlegt að ekki skuli einfaldlega vera auglýst eftir íþróttakennara. Ætli sé hugsanlegt að kennari með BA-próf í frönsku verði ráðinn til að kenna íþróttir? Nei varla. Þetta er örugglega dautt stofnanamál. 10. ágúst 2003

Vinna
Ég er ekkert sérstaklega hrifinn af því að heyra orðið vinna í fleirtölu. Það er sama villan og með verð, þegar fólk talar um vörur á góðum verðum í staðinn fyrir vörur á góðu verði. Það er hins vegar mjög algengt að heyra unglinga tala um að þeir séu í tveimur eða þremur vinnum, og í Morgunblaðinu í dag hefur Arnar Thoroddsen eftir Damon Albarn að Íslendingar séu allir í að minnsta kosti tveimur vinnum (they have all at least two jobs). Svona er þetta, enska orðið job er til í fleirtölu en íslenska orðið vinna hefur ekki verið það. Hins vegar eru önnur orð sömu merkingar til í fleirtölu og alveg hægt að nota þau í staðinn, til dæmis starf – störf. 10. ágúst 2003

Kynvilla í sjónvarpsfréttum
Í Sjónvarpinu var sagt núna áðan: Skipstjóri Bjarma sagði að sér hefði verið gefin sú fyrirmæli... Þetta er náttúrulega snarvitlaust. Fyrirmæli er fleirtöluorð og það í hvorugkyni en sú er kvenkyn eintölu. ... að sér hefðu verið gefin þau fyrirmæli væri rétt. 8. ágúst 2003

Missti hæð
Ég á erfitt með að skilja fyrirbærið að missa hæð. Mér finnst ein og þá haldi maður á einni hæð og missi hana. Hvernig væri að missa til dæmis 10 hæðina í turni Borgarspítalans (ég nenni ekki að skrifa langa nafnið) niður á jörð? En þegar flugvél missir hæð. Sko. Mér skilst að þá gerist það sem kallað er lose altitude á ensku, en slíkt heitir á íslensku að hrapa. Svo einfalt er það. Flugvél getur hrapað, en það er ekki þar með sagt að hún skelli á jörðina – nema hún hrapi til jarðar. Æi – ekki tala ensku með íslenskum orðum. Það er svo ómerkilegt. 8. ágúst 2003

Mismunandi hundaeigendur
Fréttablaðið er sífelld uppspretta skemmtilegra málvillna. Í blaðinu í dag er sagt frá hundaeiganda í Hafnarfirði, en honum var vísað burt af Hvaleyrarvatnssvæðinu vegna þess að þar mætti ekki hafa hunda. Hann sagðist á sömu stundu hafa séð tvo aðra hundaeigendur “... og ég hef séð í það minnsta 100 mismunandi hundaeigendur í kringum vatnið í gegnum tíðina. Já, hundaeigendur eru mismunandi, sumir fara vel með hundana sína og aðrir illa og þannig mætti lengi telja. 8. ágúst 2003

Rafknúin umferðarmerki
Það er stórt orð Hákot. Í Morgunblaðinu er í dag frétt á blaðsíðu 2 um ljósaskilti í umferðinni og þar eru þau kölluð rafknúin umferðarmerki. Ætli ljósaskiltið á Hagkaupsbúðinni hérna sé þá rafknúið verlsunareikennismerki? Það væri ekki vitlaust að tala um raflýst umferðarskilti. 8. ágúst 2003

Baksa, basla, bægslast
Ég hef stundum orðið var við að fólk ruglar saman þessum þremur orðum þegar það ætlar að tala um að baksa við eitthvað, sem getur þýtt til dæmis að dunda, bjástra við eitthvað. Sumir kalla það að basla við eitthvað, en að basla er sögn tengd nafnorðinu basl, að eiga í basli með eitthvað þýðir að eiga í erfiðleikum og basla er að erfiða. Jafnvel heyrist sögnin bægslast notuð í merkingunni að baksa, dunda. Það er afar undarlegt því hún hefur allt aðra merkingu, felur í sér stórkarlalegar hreyfingar og læti, enda skylt orðinu bægsli, sem eru hreyfitæki alkunnra sjávardýra og bægslagangur eru bölvuð læti. Það er svolítið vandmeðfarið þegar orð hljóma ekki mjög ólíkt. 6. ágúst 2003

Að brennast
21. júlí er frétt í Mogganum af ungum dreng sem brenndist þegar hann steig í heita uppsprettu við Laugarvatn. Þarna segir faðirinn blaðamanni að drengurinn hafi rekið upp öskur “...og ljóst var að hann hafði labbað í hver og brennst mikið á iljunum.” Þórir segir mér að hannhafi líka lesið að hver hefði opnast þar sem drengurinn brannst. Sem betur fer er búið að breyta því í brenndist í prentaðri útgáfu blaðsins en þar segir enn að hann hafi brennst en ekki brunnist, eins og eðlilegra væri. Mér finnst eiginlega hálf-óviðkunnanlegt líka að nota sögnina labba í blaðafrétt. Þá hefði eins mátt segja að drengurinn hefði brennt á sér lappirnar.

Það er meðal hlutverka blaða- og fréttamanna að laga, ritstýra, færa til rétts eða viðeignandi máls, þegar viðmælendum verður á í messunni. Ofuráhersla sem lögð hefur verið í skólum á vísindaleg vinnubrögð í meðferð heimilda virðist því miður skila sér í fjölmiðlana á þann hátt að fréttamenn þori ekki að leiðrétta augljósar villur. Það er slæmt. 2. ágúst 2003

Vonarnesti látins folalds í opnum kílræstum skurði
Birti hér bréf frá Þóri Jónssyni 23. júlí og læt nokkrar athugasemdir fylgja:
" Ekki er Fréttablaðið verra í dag, 23. júlí, en endranær. Fyrirsögn fréttar: 'Folaldið fannst dautt'. Ekkert venjulegt folald, neiónei!

Stórættað folald í eigu Magnúsar Braga Magnússonar, hrossabónda á Íbishóli í Skagafirði, fannst dautt í kílræstum skurði í túninu á Hvoli í Ölfusi í gærmorgun. Mikil leit hafði þá verið gerð að rauðblesóttu [svo] folaldinu sem var augasteinn og vonarnesti eiganda síns enda svo vel ættað að meiri vonir var vart hægt að binda við önnur hross í landinu: ... en kílræstir skurðir eru þannig að jarðvegurinn leggst yfir þá aftur og undir myndast jarðgöng. ... Meðal systkina folaldsins heitna var Fengur, heimsmeistari í tölti í Þýskalandi 1999, og Ósk, sem fengið hefur 8,77 í einkunn fyrir hæfileika. Hafa fáar merar leikið það eftir. eir@frettabladid.is"

Þessi texti er snilldarlegur að mörgu leyti. Í fyrsta lagi eru skurðir ekki kílræstir. Hins vegar er hægt að kílræsa tún - með kílskurðum - eða hitt, að hafa opna skurði. Kílskurðir eru þannig að opnuð er rás neðan jarðar en ekki sést á yfirborði að ræst hafi verið. Þess vegna er með öllu óskiljanlegt hvernig folaldið hefur komist í kílskurðinn nema það hafi troðið sér inn í hann þar sem hann opnast í tengiskurði. Í öðru lagi er ótrúlegt að tala um folaldið heitna, eins og það hafi andast eða látist eins og mannvera. Þegar menn eru látnir eða heitnir eru dýr dauð. Í þriðja lagi er undarlegt að tala um afrek merarinnar þótt afkvæmi hennar hafi reynst braggleg, ótrúlegt að merar búi sig ákaflega undir að kasta góðum folöldum eða hafi með sér samkeppni um gæði afkvæma sinna. Fjórða og fáránlegasta vitleysan sem ég nenni að elta í þessum texta er vonarnestið. Ég er ekkert viss um að þetta sé einföld prentvilla, því miður, en venjulegt fólk hefði talað um vonarneista í ákveðinni merkingu. 2. ágúst 2003

Eignarfornöfn koma á eftir á íslensku
Þórir Jónsson í Ólafsfirði hefur verið ólatur við að senda mér ábendingar um eitt og annað dagana sem ég sólaði mig með fóstursyninum og manni hans í París og Kaupmannahöfn. Eitt af því er ábending um þá áráttu sem verður smátt og smátt algengari í íslensku, að breyta hefðbundinni orðaröð og líkja eftir hefð nágrannamálanna. Eitt greinilegasta dæmið er að á íslensku hefur verið órofa hefð að hafa eignarfornafn á eftir eign. Segja bíllinn minn, hús mitt, kona hans, maðurinn minn, dóttir þín, land vort og svo framvegis. Núna heyrist æ oftar dæmi eins og Mín kona (eins og my wife, min kone, meine Frau, ma épouse) er fædd í Skagafirði en hennar móðir (hendes mor, her mother, ihre Mutter, sa mère) er að sunnan. Hér er íslenskt að segja Konan mín og móðir hennar. 2. ágúst 2003

Óskiljanlegur texti
Afar algengt að einföld mál séu gerð svo flókin að þau skiljast ekki. Einkum á það við þegar menn reyna að skrifa mjög formlegan texta – án þess að geta það. Afar algengt í stofnanamáli – stundum læðist að manni grunur að þetta sé gert til þess að fáir skilji, til þess að hleypa ekki hverjum sem er inn í tiltekna fræðigeira.

Í DV las ég á leið til Kaupmannahafnar 15. júli: Reglur um samræmda framkvæmd lögreglu í málum sem snerta útlendinga sem koma hingað til lands og leita hér hælis og dvalarleyfis hafa lengi verið í bígerð. Hvað í ósköðunum þýðir þetta? Og meðal annars, veit höfundur ekki hvað það þýðir ef eitthvað er í bígerð? Ég lá yfir þessu og komst að því að þarna hefði mátt segja: Lengi hefur verið unnið að því að semja reglur um það hvernig lögregla á að bregðast við þegar útlendingar leita hælis eða sækja um dvalarleyfi á Íslandi. Ef það var þetta sem átti að standa þarna, af hverju í ósköpunum var það þá ekki sagt þannig að það skildist? 2. ágúst 2003

Hokk
Gaman að heyra pistla Kristins R. Ólafssonar af og til og hann hefur oft gott til mála að leggja í lokin. Sérstaklega lipurt að kalla hokkí hokk, eins og hann benti á í gær. Hins vegar er ómögulegt fyrir hann að koma skyrjunni í stað jógúrts. Það þarf miklu snjallara orð ef takast á að þeyta því inn í málið eins og þegar Thorolf Smith steindrap þrýstiloftsflugvélina í einu skoti: ÞOTU á sínum tíma. Jafnómögulegt að jógúrt verði skyrja og pissan verði flatbaka. Ég vil þar henda setunum og hafa ss í staðinn og það er allt í lagi. 1. ágúst 2003