Milli skinns og skjás Annar vefleiðangur í málsögu – um íslenskt mál að fornu og nýju og þróun þess í tímans rás

Kynning | Verkefni | Bjargir | Ferli | Mat | Niðurstaða

Kynning

Þegar við stöndum á tímamótum lítum við oft til baka. Það gerir að minnsta kosti gamla fólkið – og þú eldist líka! En þegar við nú stöndum á mótum árþúsunda hér á Íslandi og lítum til baka, sjáum við að þúsund ár eru næstum öll okkar saga. Við, sem segjum: Herrðö! Kvarta seijadna? É skilðeggjalveg, og skrifum algerlega nýja ísl-ensku á skjáinn á irkinu í hverjum mánuði, vitum að pabbi og mamma tala öðruvísi en við og afi og amma tala næstum því fornmál. En hvernig ætli fólk hafi talað um síðustu árþúsundamót, um það bil sem Íslendingar voru að viðurkenna kristindóminn, og hvernig ætli mál okkar hafi breyst og þróast í gegnum tíðina, og af hverju ætli það hafi þróast öðruvísi hér en í öðrum löndum sem fornir frændur okkar bjuggu í og afkomendur þeirra búa enn? Við förum í leiðangur og reynum að finna svör við nokkrum spurningum af þessu tagi. Með því uppfyllum við þau skilyrði um þekkingu á málinu og sögu þess sem gert er ráð fyrir í Áfangalýsingu og Markmiðum í kennsluáætlun áfangans. Að lokum ætum við að vita meira um málið og eðli þess og ef til vill kunna að bregðast betur við málbreytingum sem ekki eru allar til bóta.

Verkefni okkar er tengt köflunum Af máli verður maður kunnur (bls. 9), Saga íslensku (bls. 41), Orð af orði (bls. 45) Hljóð úr hálsi (bls. 55)  Samhljóðabreytingar (bls. 61) og Að beygja öll orðin (bls. 66) í Íslenskri málsögu Sölva Sveinssonar.  Með því að vinna það ættu að fást svör við spurningunum hér að ofan og fleiri spurningum, sem vakna á meðan verið er að vinna verkefnið.

  UPP

Verkefni

Verkefnin sem fyrir liggja eru fjögur. Þið vinnið í 3–4 manna hópum í tölvustofu, á bókasafni eða annars staðar eftir hentugleikum.  Verkefnið tekur 2 vikur og er fyrri vikan ætluð til gagnasöfnunar en sú seinni til að skila lausnum. Gera á munnlega grein fyrir niðurstöðum og sýna lausn verkefnisinns í tölvu, t.d. á vefsíðu eða með glærusýningu. Allar kenningar þarf að styðja rökum og rétt er að halda vel utan um heimildir og gera grein fyrir þeim. Að lokum eru umræður og fyrirspurnir. Í lok fyrri viku á hópurinn að senda áfangaskýrslu um stöðu og framgang verksins í tölvupósti til kennara. Þá skal skila kennara skriflegri lokaskýrslu um verkið.

Verkefni A: Indó-Evrópumenn og tungumál sem töluð eru í Evrópu.   Hér þarf að gera grein fyrir hvar Indó-Evrópumenn bjuggu, hvenær voru þeir uppi, hvert fluttu þeir, hvernig tengjast nútíma evrópsk tungumál Indó-Evrópumönnum, hvaða tungumál í Evrópu eru ekki indóevrópsk og hvers kyns mál eru það, hvernig er þetta vitað o.s.frv.

Verkefni B: Germönsk tungumál.   Hvaða tungumál teljast til þeirra og hvar í veröldinni eru þau töluð, hvernig greinast þau í undirættir og hvers vegna verða þau svona mörg, hvað greinir germönsk tungumál  frá öðrum tungumálum, hvaða tungumál teljast norræn, voru til fleiri norræn tungumál fyrrum, o.s.frv.

Verkefni C: Víkingar og áhrif þeirra.   Hvenær var víkingaöld, hvert ferðuðust víkingar, hvaðan komu þeir, hvaða áhrif höfðu þeir í öðrum löndum, hvers vegna er málsaga tengd víkingum, hvar og hvernig eru varðveittar leifar um ferðir og dvöl víkinga, hvaða merki sjást um víkinga í okkar samtíma og hvar o.s.frv.

Verkefni D:  Málfélag, þjóð, ríki. Sýna þarf með glöggum dæmum hvaða tengsl geta verið milli þessara hugtaka. Hvaða atriði eru það sem breytast í tungumáli og hver eru áhrifameiri en önnur? Einnig þarf að gera grein fyrir hugtökunum  ríkismál, lifandi mál og dautt og fjalla um landamæri, náttúruleg og pólitísk með hliðsjón af tungumálum þjóðanna. Þá er ástæða til að athuga hér fyrirbæri eins og mállýskur, sem eru angi af hljóðkerfisbreytingum, að minnsta kosti í íslensku, og þá erum við komin í áttina að landafræði og landamærum. Hvað eru mállýskur? Hvernig er þeim háttað í íslensku? Hvernig tengjast þær hljóðkerfi málsins?

Verkefni E:  Um orðin í málinu okkar. Hver er munurinn á opnum og lokuðum orðflokkum? Þegar við rekumst á nýjungar búum við til ný orð til að geta talað um þær.   Hvernig förum við að því og hvað gera aðrar þjóðir? Hvernig geta trúmál haft áhrif á tungumál þjóðar? Við höldum því fram að við eigum að varðveita mál okkar. Er það nauðsynlegt eða er þetta óþörf fornaldardýrkun? Hvaða aðferðum beitum við til málverndar. Safnið saman nokkrum dæmum um nýyrði í unglingamáli og gerið grein fyrir einkennum þeirra.

Verkefni F:  Guð gaf mér eyra svo nú má ég heyra... Þetta hafa flestir lært einhverntíma.  Við heyrum það sem við segjum og það sem á milli okkar fer eru hljóð. Hvenær var Fyrsti málfræðingurinn uppi og hvert var aðalverkefni hans? Hér þarf að gera grein fyrir hljóðkerfum íslensks máls, bæði sérhljóðum og samhljóðum, annars vegar samkvæmt elstu heimildum og hins vegar samkvæmt nútímamáli. Hvernig hafa þessi kerfi þróast?  Gera skal grein fyrir hugtakinu hljóðkerfisbreyting og rifja upp myndunarstaði og myndunarhætti hljóða úr nútímahljóðfræðinni í 1. bekk. Hvað er örðuvísi í framburði nú en fyrir 800 árum og hvers vegna?

   UPP

Bjargir

Fyrst og fremst er kennslubókin, Íslensk málsaga eftir Sölva Sveinsson undirstaðan í verkefninu. Aðrar heimildir eru víða, meðal annars á bókasöfnum.  Rétt er að ganga út frá kennslubókinni, sækja ítarefni og myndefni í alfræðibækur og á vefinn og á vefnum er líka mikið efni sem nýtist bæði í textagerð lausnarinnar og sem myndefni til upplýsinga. Rétt er að minna á að margar krækjur í 1. málsöguverkefni fela í sér efni sem nýtist í þessu verkefni líka, svo hér með vísast til þess jafnframt þessu.

Bækur sem gagnast mega í öllum verkefnunum og eru á Bókasafni MA:

Chrystal, David. 1997. The Cambridge Encyclopedia of Language. Cambridge University Press. Iversen, Ragnvald. 1961. Norrön Grammatikk. Aschehoug. Kristján Árnason. 1980. Íslensk málfræði, seinni hluti. Iðunn. Sverrir Páll Erlendsson. 1990. Málsaga og hljóðfræði. MA. (Einnig eldri útgáfur.) Valdimar Gunnarsson. 1990. Um mál og málfræði. MA.

Á vefnum er margt að sjá og skoða (innan sviga eru þeir hópar sem helst ættu að skoða vefinn):

The Lord's Prayer in the Germanic Languages
Skoðið sérstaklega faðirvorið á fornensku (Old English, frá 11. öld) og norsku.  Af hverju eru tvær útgáfur af norska faðirvorinu?  (Sjá einnig hér.)  Hver er munurinn á þessum útgáfum?  (Notið "Compare any two texts" úr krækjunum efst á síðunni sem fyrst var vísað í.)

Skoðið síðan  faðirvorið á Norn;  Farið á The Lord's Prayer in 476 Languages and Dialects og veljið Norn Orkney.  Hvað er Norn?  Hvaða líkindi eru með þessum dæmum og íslensku?

Germönsk mál;  http://www.geocities.com/Athens/Parthenon/1996/index.html Notið "Clickable Tree" í vinstri dálki.

Hér eru dæmi um basknesku, sem aðrir nemar hafa kannski gaman að sjá hvernig lítur út.  Finnið íslenska þýðingu á síðasta dæminu.  Eru einhver orð lík einhverjum tungumálum sem þið kannist við?

Languages with more than 30.000.000 speakers as of 1993.  (Skrunið efst á síðuna.)  Hvernig er "topp tíu" listinn?  Hvað er það indóevrópskt tungumál sem flestir tala?  Hvað tala það margir?

What has a hippo in common with a feather?  Hér er sýnt hvernig orð þróast gegnum tungumál, frá indóevrópsku til ensku.

The longest placename in the world.  Hvernig er nú þetta lengsta staðarnafn í heimi, hvar er staðurinn og er þetta indóevrópskt orð?

The Early History of Indo-European Languages

The Spread of Indo-European and Turkish People off the steppe.

Germanic Languages

The Battle of Brunanburh (kvæði um orustuna við Vínu, sem þið kynnist nánar í Egils sögu).  Lesið kvæðið og hlustið á það, ef þið komist í tölvu með hljóðkorti.  Um hvað er þetta kvæði - skiljið þið það?  Hve gamalt er það?

Skoðið líka fornensk nöfn yfir líkamshluta. Þýðið fyrstu línurnar. Hvort finnst ykkur þessi texti líkari íslensku eða nútímaensku?

Hvenær var víkingaöld og hvaða merkisatburðir urðu á þeim tíma?  Lesið ykkur til á http://viking.no/s/ntimeline.htm.

Víkingaferðir http://www.forumnett.no/les/nav.html

Farið inn á Viking Network, veljið að heimsækja heim víkinga (enska eða norska útgáfu).  Veljið síðan Index/Indeks á hnöppum efst á síðunni.  Skoðið annars vegar Viking Travels-index og finnið Viking Regions en hins vegar Viking Heritage - index og skoðið kort.  Hvað eru Danelaw?  Það getur verið gott að skoða fleiri síður í Viking Network en þessar sem ég nefni hér.

Hvernig ætli tungumál verði til?  Af hverju eru til mismunandi orð yfir sama hlutinn, eða jafnvel sama hljóðið? Skoðið öll orðin yfir hund (dog), eða öllu heldur gelt, á Sounds of the World's Animals.  Skráið nokkur þeirra niður og reynið að ímynda ykkur hvers vegna þau eru svona ólík.  

Britannica Online Þar má  finna afar margt undir leitarorðum eins og Vikings, Indoeuropeans, Germans, Languages of the world o.s.frv. (ABCD)

Gagnlegt væri að skoða Orðabelg, vef um málvísindi, sem nemendur í 4. bekk MA smíðuðu á vorönn 1999.  Þar er urmull af krækjum í forvitnilegustu staði. (AD)

Um öll indóevrópsk mál kort og lýsingar http://www.ropnet.ru/cyryllo/index.html (ABCD)

Um mannanöfn á víkingatímum http://www.wctc.net/~randomsf/sg-viking.htm (D)

Myndir af fornhandritum og krækjur í fornmenningu http://svenska.gu.se/~svekgj/wormianus.html (ABCD)

Fornnorræna og samanburður tungumála http://fig.cox.miami.edu/~burgess/on/ (BC)

Indóevrópsk mál og upplýsingar um allt milli himins og jarðar. http://www.fas.harvard.edu/~olmsted/kcole/oldnorse.htm (ABCD)

Gríðarlegt safn Arild Hauges um flest er víkur við íslenskri menningu fornri. http://w1.2220.telia.com/~u222200871/ (ABCD)

Svavar Sigmundsson. Staða rannsókna á máli 18. aldar + mikil heimildaskrá  http://www.bok.hi.is/vefnir/greinar/SVAVAR4.htm (CD)

Íslensk tungumálaverkfræði - m.a. verið að kenna tölvum að tala íslensku. http://www.netheimar.is/icelang/ (BD)

Íslenskur framburður. http://www.travlang.com/languages/icelandic/Icelandic.pronounce.html (C)

Íslenskur framburður og þýðingar: http://astro.ocis.temple.edu/~feeley/icetrans.html (C)

Margvíslegar upplýsingar um Ísland og íslensku og krækjur út og suður á spönskum vef: http://www.fut.es/~mrr/vincles-cat2.html#Íslenska (ABCD)

Vandræðin út af Þ-inu í tölvuheiminum, skýrsla http://www.indigo.ie/egt/standards/iso10646/wynnyogh/thorn.html (CD)

Mál víkinga. Mikill vefur með rúnaristum og þýðingum á þeim. http://www.geocities.com/Athens/Acropolis/1327/gramrindex.html (AB)

Orðabók Háskólans. http://www.lexis.hi.is/ (ABCD)

Íslensk málnefnd. http://www.ismal.hi.is/malnefnd.html (ABCD)

Um tungutækni, mál og tölvur. http://www.iceland.cc/euromap/ (BD)

Skýrsla um tungutækni. Mmr. http://brunnur.stjr.is/interpro/mrn/mrn.nsf/Files/tungutaekni/$file/tungutaekni.pdf (BD)

Eiríkur, heimildatúlkun í setningafræði http://www.hi.is/~eirikur/heimtulk.htm (BC)

Ísl. framburður http://www.geocities.com/HotSprings/3324/IS_UTTAL.HTM (C)

Óhemjumikið krækjusafn, Carl's Anglo Saxon Norse & Celtic Links

http://hea-www.harvard.edu/~carl/links/asnaclinks.html (ABCD)

Málfræðiritgerðirnar þrjár  http://www.lexis.hi.is/alfraedi/malfraedi.html (BC)

Fyrsta málfræðiritgerðin, smávegis á Netheimum.  http://www.netheimar.is/icelang/islst_en.html (C)

Erster Grammatischer Traktat  http://amor.rz.hu-berlin.de/~h0444wow/stud/skan/isortho3.html (C)

Um beygingar, tökuorð, nýyrði og fleira, http://www.ismal.hi.is/maltext.html (D)

   UPP

Ferli

1. Við byrjum á að skipta bekknum í hópa A, B, C, D, E og F.

2. Fyrst verður allur bekkurinn að kynna sér kaflana sem lesa á í bókinni. Hóparnir velja sér síðan verkefni. Öll verkefnin verða að ganga út.

3. Þið verðið að skipta með ykkur verkum: Einn er ritari og skrifar m.a. vinnuskýrslu (sjá 7), einhverjir taka að sér að leita heimilda á safni, aðrir á vefnum o.s.frv.

4. Þið gangið að heimildum í tölvustofu og á bókasafni. Þið getið prentað út, ljósritað, skannað, afritað myndir af vef o.s.frv.

5. Þið þurfið að ákveða hvaða form þið ætlið að hafa á skilum. Hér áður var sagt að skila þyrfti á tölvuformi, til dæmis með vefsíðu eða glærupakka. Her er mjög áríðandi að hafa glögga verkaskiptingu, hver gerir hvað.  Allir eiga að vera virkir en enginn má vera ofvirkur. 

6. Við lok fyrri vikunnar sendir hópurinn kennara áfangaskýrslu í tölvupósti þar sem fram kemur hvernig verkið stendur, hver er að gera hvað o.s.frv.  Kennarar á þessari önn eru: Jón Már Héðinsson, Stefán Þór Sæmundsson og Sverrir Páll Erlendsson.

7. Skila á lokaskýrslu (½–1 síðu) um verkið, hvernig það var unnið og hvert gagn þið teljið ykkur hafa haft af því. Allir hópfélagar þurfa að samþykkja skýrsluna og loks er hún send kennara í tölvupósti.

8. Verkefninu er skilað í kennslustund og við gerum ráð fyrir að hver hópur hafi u.þ.b. 10 mínútur til að koma verkefni sínu til skila.

   UPP

Mat

Í kaflanum Námsmat í kennsluáætluninni kemur fram að málsöguverkefni gilda 25% af einkunn áfangans. Einkunn fyrir þennan vefleiðangur er 15% en einkunn úr Fyrsta leiðangri 10%

Mat á verkefninu byggist á: - Munnlegum flutningi niðurstaðna - Efnislegu innihaldi niðurstaðna - Myndrænni framsetningu niðurstaðna - Vinnunni sem lögð var í verkefnið, skv. vinnuskýrslu. Allir þessir þættir eru jafngildir.
Gefin verður skrifleg umsögn um hvern þátt, auk einkunnar í heilum tölum frá 1-10.  Þrjá fyrstu þættina meta kennari og tveir nemendahópar hverju sinni. Þar sem meta á bæði efni og framsetningu þess er áríðandi að allir þekki alla efnisþætti og séu vel lesnir í þeim, sbr. Ferli, grein 2. Síðasta þáttinn metur kennari einn.  Að lokum er gefin einkunn fyrir verkefnið, í tölum.

Til viðmiðunar skal hafa við einkunnagjöf:
(Heppilegt er til dæmis að gefa einkunn samkvæmt þessum viðmiðunarlista fyrir hvern þátt fyrir sig, munnlega frásögn, efnislegt innihald, frágang og útlit og sjálfstæð vinnubrögð og láta heildareinkunn vera meðaltal þess.)

Einkunn 9–10	Einkunn 7–8	Einkunn 5–6	Falleinkunn
Flutningur á munnlegum þætti verkefnis er skýr, áheyrilegur og vel æfður Spurningum er vel svarað, samhengið skýrt, dæmi tekin og fullyrðingar rökstuddar Uppsetning verkefnisins er mjög vel af hendi leyst og frágangur mjög góður Verkefnið ber vott um sjálfstæða túlkun og öguð vinnubrögð Málfarið er gott og skýrslan villulaus eða villulítil	Flutningur á munnlegum þætti verkefnis er nokkuð skýr, áheyrilegur og allvel æfður Spurningum er nokkuð vel svarað, samhengið skýrt, dæmi tekin en fullyrðingar ekki rökstuddar nógu vel Uppsetning verkefnis er nokkuð góð og frágangur mætti vera betri Endursögn er of mikil og ekki mjög sjálfstæð túlkun eða öguð vinnubrögð Málfarið er lipurt en stafsetningarvillur og þvílíkir frágangsgallar í skýrslu	Flutningur á munnlegum þætti verkefnis er fremur óáheyrilegur, óöruggur og illa eða ekki æfður Spurningum er ekki nægilega skýrt svarað eða rökstuðning vantar Uppsetning og frágangur er ekki nógu vandað Ákveðinn skilningur á efninu kemur fram en meðferð heimilda er ótraust eða heimilda- notkun ónóg og lítil eða engin sjálfstæð túlkun Málfarið er stirt og villur talsverðar í skýrslu	Verkefnið kemst ekki til skila í flutningi Spurningum er ekki eða illa svarað, samhengi lítið og fullyrðingum slegið fram án rökstuðnings Uppsetning og frágangur er slæmt og ósnyrtilegt Aðallega endursögn, efnistökin eru ómarkviss og engin sjálfstæð tök eða túlkun Málfarið er lélegt. Skýrslu ekki skilað eða hún vaðandi í villum

   UPP

Niðurstaða

Þetta verkefni á að hafa veitt ykkur innsýn í hin margbreytilegu fræði sem felast í málsögu og vakið athygli ykkar á sögu og þróun tungumála.  Þótt við beinum sjónum okkar sérstaklega að íslensku gæti svipuð þróun átt sér stað hjá öðrum tungumálum.
	Það er nauðsynlegt að hafa augun opin fyrir því að við Íslendingar erum aðeins 270 þúsund manns sem tölum einir manna sérstakt tungumál. Allt í kringum okkur eru milljarðar manna sem skilja ekki orð í máli okkar. Tungumál er lifandi og í sífelldri þróun. Það þarf ekki stór mistök til að valda miklum skaða á máli lítillar þjóðar.  Þess vegna er nauðsynlegt að við höldum vöku okkar og fylgjumst með því sem er að gerast í máli okkar. Það getum við til dæmis gert með því að gægjast í vikulega pistla Gísla Jónssonar, fyrrum menntaskólakennara, um daglegt mál í Morgunblaðinu á laugardögum (lykilorð að Mbl. fáið þið á Bókasafni MA), og annað sem skrifað er um málið í blöðum og tímaritum. Nýjungar í málinu og ráðleggingar um rétt og rangt/gott og vont mál má fá hjá Íslenskri málnefnd og auk þess er Orðabók Háskólans mikill upplýsingabrunnur um orðafar íslensku fyrr og síðar.
Mikilvægast er, góðir nemendur, að á þeim grunni sem þið standið nú, með þá þekkingu sem þið hafið aflað ykkur, eigið þið að geta staðið tryggan vörð um íslenskt mál.

   UPP

Síðast uppfært 20.09.2000
Sverrir Páll og Jón Már tóku þennan leiðangur saman í Menntaskólanum á Akureyri,
á námskeiði hjá Símennt MA í september 1999 undir leiðsögn Láru Stefánsdóttur
Salvör Gissurardóttir þýddi þetta snið frá The Webquest Page - Útlit er til samræmis tekið að láni frá Hörpu Hreinsdóttur
Rúnamynd í titli er eftir Gunnlaug Briem leturfræðing