Gott mál og vandað
- nokkur vandmeðfarin atriði í daglegu máli
Inngangsorð
Ópersónulegar sagnir
Nokkrar erfiðar sagnir
Vandi að beygja rétt
Meira af beygingavanda
Blessuð fornöfnin okkar
Fáein dæmi um fallorð
Vandi að beygja rétt

Oft kemur fyrir að fólk lendir í vandræðum og getur ekki beygt / kann ekki að beygja / er ekki visst um hvernig á að beygja orð. Það veldur því stundum að fólk forðast að nota orðin og stundum festist í því einhver röng beyging sem fer þá fyrir brjóstið á öðrum sem vita hvernig gera skal. Einnig er algengt að fólk rugli saman ólíkum orðum og úr því verði undarlegasta mál.

Valda
Meðal sagna sem fólk á erfitt með að beygja er sögnin valda. Eiginlega ætti að setja þessa sögn í hópi sagna með óreglulega beygingu, en hún "á að beygjast"

Nafnháttur 1. p. et. þt. 1. p. flt. þt. Lýsingarh. þt.
valda olli ollum valdið

Algengt er að nota ranga fleirtölu í þátíð og líka rangan lýsingarhátt þátíðar og slíkt hefur verið gert mjög lengi. Þá ruglar fólk saman sögnunum valda og vella (vella - vall - ullum - ollið). Rétt er notkunin svona

Ég veld þér vandræðum / þú veldur mér vandræðum
Ég olli þér vandræðum / þú ollir mér vandræðum
Við ollum þeim vanda / þeir ollu okkur vanda
(alls ekki ullu, það er af so. vella)
Ég hef valdið þér vanda / hann hefur valdið tjóni (alls ekki hefur ollað eða ollið)

Vilja
Sögnin vilja er oft notuð rangt í 1. persónu eintölu. Þar segir reglan okkur að við eigum að segja ég vil en flest ungt fólk segir ég vill. Sennilega er þessi breyting til komin vegna þess að fólk sækir í að einfalda mál sitt og þetta er trúlega áhrifsbreyting svokölluð frá 3. persónu sagnarinnar, t.d. hann vill. Nemendur skýra muninn á ég vil / ég vill oft með því að þeim þyki svo veikt og kurteislegt að segja ég vil en maður sé að heimta, krefja, sé ákveðinn ef maður segir ég vill. Sú skýring er ágæt í sjálfu sér og skýrir jafnvel líka þá nýjung að segja í kurteisisskyni hann vil en breytir því ekki að rétt er að segja ég vil og hann vill.

Drúpa - drjúpa
Algengt er að fólk rugli saman beygingum líkra sagna. Skýrt dæmi er notkun sagnanna drjúpa, sem er algeng sögn og táknar að leka, falla í dropatali, og drúpa, sem er forn og sjaldgæf sögn og táknar að halla, til dæmis drúpa höfði. Villan sem upp kemur er þegar sagt er að drjúpa höfði, sem þýðir strangt tekið að hausinn leki af manni í dropatali og það er tóm steypa.

Klífa - kljúfa
Í þessum sögnum verður ruglingur þegar mynduð eru lýsingarorð af þátíðinni, kleifur og ókleifur / kleyfur og ókleyfur. Þarna getur y aðeins komið fyrir ef við erum með sögnina að kljúfa en alls ekki ef við erum með sögnina klífa. Hamarinn er ókleifur þýðir: Hamarinn (kletturinn) er þannig að það er ekki hægt að klífa hann / klifra upp eftir honum. Ef við segjum að hann sé ókleyfur þá getum við ekki klofið hann - eins og ef við ætluðum að kljúfa trékubb með hníf eða öxi.

Höggva
Sögnin höggva beygist: Höggva - hjó - hjuggum - höggvið. Algengt er í seinni tíð að heyra lýsingarháttinn hann hefur hoggið. Hér er afbrigði frá hefðbundnu máli.

sverja
vaxa
auka
höggva
ala
alast
sór
óx
jók
hjó
ól
ólst
sórum
uxum/óxum
jukum
hjuggum
ólum
ólumst
svarið
vaxið
aukið
höggvið
alið
alist

Alast
Sögnin að alast er vandasöm að því leyti að sumir nota vitlausa þátíð, segja ég aldist upp, hann aldist upp þar sem á auðvitað að segja ÓLST upp

Bregða
Sögnin að bregða er vandmeðfarin líka, bregða brá brugðum brugðið, sumir beygja hana í þátíð eins og hún sé veik, bregðaði, en það er barnamál. Lýsingarhátturinn hefur bregðað er líka barnamál. Mér brá, mér hefur brugðið er talið rétt.

Það var...
Algengt er í íslensku að byrja setningar á ÞAÐ VAR. Þetta er oftast í góðu lagi. Við segjum það var hringt í mig, það var lesið upp úr bókinni, það var spilað á gítar, það var sagt við mig að ég væri bláeygur, það var farið upp á fjallið. Stundum er ÞAÐ VAR notað á nýstárlegan og óvenjulegan hátt sem talið er meðal helstu málvillna. Það er þegar ÞAÐ VAR er notað með lýsingarhætti sem látinn er stjórna þolfalli eða þágufalli á fallorði. Dæmi:

það var skammað mig, það var slegið mig
það var lamið okkur, það var lamið Þórð
það var brugðið mér, það var kennt okkur um þetta
það var sagt mér

Hér er vandi á höndum því hér er grátt svæði, við segjum með réttu: það var lamið á dyrnar, það var kennt að lesa. En þar er lýsingarhátturinn ekki að stýra þolfalli eða þágufalli, að minnsta kosti ekki á sambærilegan hátt. Æskilegt og rétt er talið að segja:

ég var skammaður, ég var sleginn
við vorum lamin/lamdir, Þórður var laminn
mér var brugðið, okkur var kennt um þetta
mér var sagt


Fara beint á síðuna Meira af beygingavanda
nóvember 2001 - svp