| Vandi
að beygja rétt
Oft kemur fyrir að
fólk lendir í vandræðum og getur ekki beygt /
kann ekki að beygja / er ekki visst um hvernig á að beygja
orð. Það veldur því stundum að fólk
forðast að nota orðin og stundum festist í því
einhver röng beyging sem fer þá fyrir brjóstið
á öðrum sem vita hvernig gera skal. Einnig er algengt
að fólk rugli saman ólíkum orðum og úr
því verði undarlegasta mál.
Valda
Meðal sagna sem fólk á erfitt með að beygja
er sögnin valda. Eiginlega ætti að setja þessa sögn
í hópi sagna með óreglulega beygingu, en hún
"á að beygjast"
| Nafnháttur |
1. p. et. þt. |
1. p. flt. þt. |
Lýsingarh.
þt. |
| valda |
olli |
ollum |
valdið |
Algengt er að
nota ranga fleirtölu í þátíð og líka
rangan lýsingarhátt þátíðar og slíkt
hefur verið gert mjög lengi. Þá ruglar fólk
saman sögnunum valda og vella (vella - vall - ullum - ollið).
Rétt er notkunin svona
Ég veld
þér vandræðum / þú veldur mér
vandræðum
Ég olli þér vandræðum / þú
ollir mér vandræðum
Við ollum þeim vanda / þeir ollu okkur vanda (alls
ekki ullu, það er af so. vella)
Ég hef valdið þér vanda / hann hefur valdið
tjóni (alls ekki hefur ollað eða ollið)
Vilja
Sögnin vilja er oft notuð rangt í 1. persónu eintölu.
Þar segir reglan okkur að við eigum að segja ég
vil en flest ungt fólk segir ég vill.
Sennilega er þessi breyting til komin vegna þess að fólk
sækir í að einfalda mál sitt og þetta er
trúlega áhrifsbreyting svokölluð frá 3.
persónu sagnarinnar, t.d. hann vill. Nemendur skýra muninn
á ég vil / ég vill oft með því að
þeim þyki svo veikt og kurteislegt að segja ég
vil en maður sé að heimta, krefja, sé ákveðinn
ef maður segir ég vill. Sú skýring er ágæt
í sjálfu sér og skýrir jafnvel líka
þá nýjung að segja í kurteisisskyni hann
vil en breytir því ekki að rétt er að
segja ég vil og hann
vill.
Drúpa
- drjúpa
Algengt er að fólk rugli saman beygingum líkra sagna.
Skýrt dæmi er notkun sagnanna drjúpa, sem er algeng
sögn og táknar að leka, falla í dropatali, og drúpa,
sem er forn og sjaldgæf sögn og táknar að halla,
til dæmis drúpa höfði.
Villan sem upp kemur er þegar sagt er að drjúpa
höfði, sem þýðir strangt tekið að
hausinn leki af manni í dropatali og það er tóm
steypa.
Klífa
- kljúfa
Í þessum sögnum verður ruglingur þegar mynduð
eru lýsingarorð af þátíðinni, kleifur
og ókleifur / kleyfur og ókleyfur. Þarna getur y aðeins
komið fyrir ef við erum með sögnina að kljúfa
en alls ekki ef við erum með sögnina klífa. Hamarinn
er ókleifur þýðir:
Hamarinn (kletturinn) er þannig að það er ekki hægt
að klífa hann / klifra upp eftir honum. Ef við segjum að
hann sé ókleyfur þá
getum við ekki klofið hann - eins og ef við ætluðum
að kljúfa trékubb með hníf eða öxi.
Höggva
Sögnin höggva beygist: Höggva - hjó - hjuggum -
höggvið. Algengt er í seinni tíð að heyra
lýsingarháttinn hann hefur hoggið.
Hér er afbrigði frá hefðbundnu máli.
sverja
vaxa
auka
höggva
ala
alast |
sór
óx
jók
hjó
ól
ólst |
sórum
uxum/óxum
jukum
hjuggum
ólum
ólumst |
svarið
vaxið
aukið
höggvið
alið
alist |
Alast
Sögnin
að alast er vandasöm að því leyti að sumir
nota vitlausa þátíð, segja ég aldist upp,
hann aldist upp þar sem á auðvitað að segja ÓLST
upp
Bregða
Sögnin
að bregða er vandmeðfarin líka, bregða brá
brugðum brugðið, sumir beygja hana í þátíð
eins og hún sé veik, bregðaði, en það
er barnamál. Lýsingarhátturinn hefur bregðað
er líka barnamál. Mér brá, mér hefur
brugðið er talið rétt.
Það
var...
Algengt er í íslensku að byrja setningar á ÞAÐ
VAR. Þetta er oftast í góðu lagi. Við segjum
það var hringt í mig, það var lesið upp
úr bókinni, það var spilað á gítar,
það var sagt við mig að ég væri bláeygur,
það var farið upp á fjallið. Stundum er ÞAÐ
VAR notað á nýstárlegan og óvenjulegan
hátt sem talið er meðal helstu málvillna. Það
er þegar ÞAÐ VAR er notað með lýsingarhætti
sem látinn er stjórna þolfalli eða þágufalli
á fallorði. Dæmi:
það
var skammað mig, það var slegið mig
það var lamið okkur, það var lamið Þórð
það var brugðið mér, það var kennt
okkur um þetta
það var sagt mér
Hér er vandi
á höndum því hér er grátt svæði,
við segjum með réttu: það var lamið á
dyrnar, það var kennt að lesa. En þar er lýsingarhátturinn
ekki að stýra þolfalli eða þágufalli,
að minnsta kosti ekki á sambærilegan hátt. Æskilegt
og rétt er talið að segja:
ég
var skammaður, ég var sleginn
við vorum lamin/lamdir, Þórður var laminn
mér var brugðið, okkur var kennt um þetta
mér var sagt
|