Hvað/hvernig er gott mál? Hvað/hvernig er vont mál?
Hvað/hvernig er rétt mál? Hvað/hvernig er rangt mál?

Málvenja. Hefðin. Hvernig fólk almennt er vant að tala. Gamalt mál. Fornmál. Er fornmál eða gamalt mál betra en ungt mál? Má engu breyta?

Að brjóta gegn málvenju. Mál er tungutak fólksins sem notar það hverju sinni. Má engu breyta? Ef svo, hverju má breyta og hverju má alls ekki breyta?

Fordómar. Hver hefur leyfi eða vald til að segja að einhver annar tali rangt mál eða vont mál? Væri kannski eðlilegra að nota önnur orð en gott-vont-rétt-rangt?

Viðeigandi mál eða óviðeigandi
Hnitmiðað mál eða ómarkvisst
Vandað mál eða óvandað
Lipurt mál eða stirt
Skýrt mál eða óskýrt

Talmál er málið sjálft. Það sem við segjum - mælum. Það er það sem skiptir öllu máli.
Ritmál er ekki mál í sama skilningi. Ritmál er aðferð, tækni, kerfi, sem mennirnir fundu upp til að reyna að varðveita mál, líkja eftir máli á sýnilegan hátt. Ritmál þjónaði svipuðum tilgangi til forna og hljóðupptökur núna.

Talmál er lifandi mál - það á a.m.k. að vera lifandi. Lifandi er það hins vegar ekki nema það geti andað, stækkað og þroskast. Með öðrum orðum á málið að geta breyst ef það er lifandi. Mál sem breytist er mál sem lifir með fólkinu og fólkið lagar að lífi sínu á hverjum tíma.

Mennirnir geta komið í veg fyrir breytingar eða hægt á þeim, torveldað þær. Mál hefur breyst mismikið eftir löndum, mikið í Skandinavíu, þar sem einu sinni var talað nákvæmlega sama mál í öllum löndunum og á Íslandi, lítið á Íslandi þar sem málið er núna mjög ólíkt skandinavísku málunum.

Íslenska aðferðin: Koma í veg fyrir að málið breytist mjög og fjarlægist uppruna sinn mikið eins og mörg (flest) önnur mál hafa gert. Óvenjulegt að þjóð á 21. öld geti lesið 1000 ára gamlar bækur sínar. Hvers virði er það? Erum við eitthvað betur sett en t.d. Englendingar sem þurfa að láta þýða 1000 ára gamlar bókmenntir sínar yfir á ensku til að skilja þær?

Jerigja nenna lesisa djösis bógadna.
Ég gef mér ekki tíma til að renna augum yfir þessa bók.

Reglur: Upphaflega lýsing á því hvernig gert var á ákveðnum tímum. Seinna fyrirmynd að því hvernig æskilegt er talið að gert sé. Rangt - oft talið það sem er öðruvísi en slíkar reglur segja. Það sem er frábrugðið hefðinni.

Er ritmálið og málfræðin og stafsetningarreglurnar eins og frystikista, djúpfrystir málið og kemur í veg fyrir að það geti þróast og breyst eins og því er eðlilegt? Er það kostur - eftirsóknarvert eða galli - heftandi og hamlandi að reynt er að láta Íslendinga nútímans tala mál sem er ekkert voðalega ólíkt því sem Gunnar á Hlíðarenda og Hallgerður langbrók töluðu í baðstofu sinni forðum?

• Vandað mál: laust við villur, slettur, kæki, er skýrt og greinargott.
• Óvandað mál: oft með villum, slettum og kækjum, óskýrt og óskipulegt.
• Ofvandað mál: of nákvæmlega farið eftir reglum, til dæmis borin fam öll hljóð orðsins (að segja tvisvar s í vals-stúlkurnar, tvö vöff í of-vöndun, tvö t í mót-taka) Að segja hljóð sem skrifuð eru þótt venja sé að gera annað (hér u þar sem venjulega er sagt o - þau voru í peysunum með myndunum af fuglunum sem prjónaðar voru í höndunum) eða sleppa stöfum sem fólki finnst allt í einu að sé ofaukið og brjóta í bága við reglur (segja leikfimihús og sleppa s-inu sem oftast er notað og er "bindistafur" en ekki vitlaus beyging eins og sumir halda) og reyna að breyta löngufrímínútunum í mörgufrímínútur af því að þeir átta sig allt í einu á því að mínúta er alltaf jafnlöng.

Hér á eftir verður fjallað um nokkur atriði sem nemendum hefur gengið illa að tileinka sér, það sem kallast vandað mál eða viðeigandi. Í flestum tilfellum er um að ræða atriði sem annars vegar eru talin rétt og hins vegar röng.

Upp
Beint í kaflann Ópersónulegar sagnir
nóvember 2001 - svp