Nöfnin okkar
Mannanöfn eru mikilvæg. Nafn manns er stór hluti af honum og því ef til vill viðkvæmara en ella þegar rangt er með nöfnin farið. Í landinu er starfandi mannanafnanefnd sem segir til um það hvaða nöfn má nota og hver ekki. Jafnan er mjög mikið deilt um störf þeirrar nefndar. En burtséð frá nefnd er ákaflega mikilvægt að kunna beygingar mannanafna og fara rétt með þau. Siðir og jafnvel tíska í nöfnum manna geta leitt til þess að beyging brenglast.

Jónarnir með ábót
Algengt er að fólk heiti tveimur nöfnum. Af einhverjum sökum er algengt að ruglingur verði á beygingu nafnanna þegar þau standa saman. Flestir beygja nafnið Jón rétt (Jón um Jón frá Jóni til Jóns), einnig nöfnin Rafn (Rafn um Rafn frá Rafni til Rafns) og Már (Már um Má frá Má til Más). Þegar þessi nöfn standa saman, til dæmis Jón Rafn eða Jón Már sækir í að nafnið Jón beygist lítt eða ekki, engu líkara en fólki finnist að það sé fyrri hluti samsetts orðs svipað og Jónmundur um Jónmund frá Jónmundi til Jónmundar, En það er alger misskilningur. Reglan er sú að hér á að beygja bæði nöfnin. Stundum er nafnið Jón Þór rangt með farið í beygingum á sama hátt og Jón Rafn og Jón Már, en þar bætist við að fólki hættir til að rugla saman nöfnunum Þór og Þórir, eins og í þágufallinu frá Jón Þóri í stað þess að segja sem rétt er frá Jóni Þór.

Og konurnar líka
Algengt er um mörg kvennöfn að reynt sé að einfalda beygingu þeirra. Einkum á þetta við um eignarfall orðanna. Ertu frænka Önnu Fanney í stað Fanneyjar. Ertu frænka Önnu Sif í stað Sifjar. Ertu frænka Eygló í stað Eyglóar. Ertu frænka Björg eða Björgu í stað Bjargar. Ertu frænka Guðrún eða Guðrúnu í stað Guðrúnar.

Þegar minnst er á Guðrúnu er rétt að vara við beygingunni Guðrún um Guðrúni frá Guðrúni og Sigrún um Sigrúni frá Sigrúni. Þessi i-ending er röng, sennilega áhrif frá i-inu í nöfnum eins og Unnur um Unni...

Stutt, eins atkvæðis, fornleg og sjaldgæf, falleg nöfn hafa verið í tísku um árabil. Oft er leitað aftur til Eddukvæða eða á miðaldir til að finna þessi nöfn. Því miður á fólk það til að velja nöfn sem eru mjög erfið í beygingu og vandmeðfarin á ýmsan hátt. Bent skal á bókina Nöfn Íslendinga eftir Guðrúnu Kvaran og Sigurð Jónsson.

Nokkur orð til viðbótar
Fé var áður eingöngu haft um búfé, aðallega sauðfé, en seinna tók það að merkja fjármuni, peninga. (Reyndar var orðið peningur áður einnig um búfénað, sbr, nautpeningur, peningshús.) Sumir halda að fé beygist öðruvísi þegar það táknar peninga en þegar það merkir sauðfé. Það er misskilningur. Það beygist alltaf fé um fé frá fé til fjár.

Búfénaður var - og er - aðallega ær og kýr. Í staðinn fyrir að segja rolla um rollu frá rollu til rollu og belja um belju frá belju til belju skulum við í eitt skipti fyrir öll læra

Munum líka að skyldmennaorðin systir, bróðir, faðir og móðir hafa ir endingu BARA í nefnifalli. að öðru leyti beygjast orðin nákvæmlega eins þótt þau séu ýmist karlkyns eða kvenkyns

Einn, tveir, þrír og fjórir, einir, tvennir, þrennir og fernir.
Við verðum að setja skil á milli einstakra hluta annars vegar og para eða fleirtöluorða hins vegar. Áður var nefnt að ekki er til ein buxa heldur einar buxur, einn skór er stakur skór en einir skór er par af skóm. Við megum ekki tala um eitt glerauga, tvo tónleika, þrjú verðlaum eða fjórar gallabuxur heldur ein gleraugu, tvenna tónleika, þrenn verðlaun og fernar gallabuxur.

Ekki loka hurðinni heldur dyrunum.
Maðurinn stendur ekki í hurðinni heldur dyrunum, Dyr er op á vegg en hurð er spjaldið sem notað er til að opna dyrnar og loka þeim.

Mundu að þú færð einkunnir. Mundu líka að bændurnir glenna sundur fingurna þegar þeir blotna í fæturna fyrir framan áhorfendurna á veturna. Og það á að tala um fyrri og seinni hluta vetrar, enda heitir upphafið fyrsti vetrardagur, ekki vetursdagur. Og við segjum ekki margar hundruðir - nei við segjum mörg hundruð og svo segjum við lækur um læk frá læk til lækjar í lok síðasta áratugar.

Hvorki - né. Segjum Jón er hvorki smiður né múrari (aldrei hvorki - eða).

Erlendis. Það er ekki hægt að fara erlendis því fara táknar hreyfingu og erlendis táknar dvöl, kyrrstöðu. Að fara erlendis er jafnvitlaust og að fara hérna eða fara heima. Við förum til útlanda og þá erum við erlendis uns við förum heim.

Að eða af. Við megum ekki rugla þessu saman. Við leggjum af stað, deyjum af hlátri, erum ástfangin af einhverjum, reytum af okkur brandara og springum af monti. Hins vegar hlæjum við að bröndurum, kunnum sagnirnar utan að, gerum grín að afa Bjarna og erum vel að okkur í sögu.

Forsetningar eru ekki til að enda setningar á. Þetta er þýðing á enskri málfarsreglu, Preposotions are not to end sentences with, setning sem felur í sér villuna sem hún varar notandann við að láta henda sig. Hverjum ertu skotin í, hvern ertu að tala um, hvaða bæ ertu frá? Segjum frekar Í hverjum ertu skotin, um hvern ertu að tala, frá hvaða bæ ertu? Og ALDREI tvítaka forsetningu eins og þegar sagt er frá hvaða landi er hann frá?

Hvað merkir forsetningin? Forsetning stýrir falli og bara einu falli í einu. Forsetningin í getur stýrt þolfalli (hann fór í skóinn) og þágufalli (hann er í skónum). Samt stýrir hún bara einu falli í einu. Hins vegar getur sama forsetningin ekki stýrt tveimur eða fleiri föllum í sömu setningu. Við getum ekki sagt hann fór úr og í sokkana. Nei. Hér verðum við að segja hann fór úr sokkunum og í þá aftur. Sama gildir um félagið sér um ferðir til og frá Akureyri, það er rangt því til tekur með sér eignarfall, til Akureyrar og frá þágufall eins og í dæminu

Klifun - endurtekning. Yfirleitt er reynt að forðast endurtekningu orða eða klifun. Margar slíkar endurtekningar eru orðnar mjög fastar í málinu, til dæmis aðförin að lýðræðinu, með tilliti til einhvers. Gott er að forðast endurtekningar af þessu tagi og dálítið hefur verið gert af því að undanförnu, segja frekar spurn eftir ullarvörum er mikil (í stað eftirpurn eftir...) hann er að búa sig undir próf (í stað þess að undirbúa sig undir eða undirbúa sig fyrir, sem er jafnvel verra).

Opið. Stundum er auglýst: Húsið opnar klukkan eitthvað. Þetta er afskaplega vitlaust því hús getur ekki opnað nokkurn skapaðan hlut og ekki heldur lokað neinu. Hér væri eðlilegra að segja: Húsið verður opnað eða húsið verður opið - og svo húsinu verður lokað eða er lokað klukkan eitthvað. Mjög algengt er að sjá auglýstan opnunartíma og við skulum athuga það orð. Opnun er aðgerðin, framkvæmdin að opna. Opnunartími eins glugga er ef til vill örfáar sekúndur - þ.e. tíminn sem tekur að opna glugga. Ef auglýstur er opnunartími fyrirtækis, til dæmis klukkan 9-16 þá táknar það bókstaflega að það taki þessa 7 klukkutíma að opna. Af þessum sökum væri eðlilegra að segja að opnutími væri klukkan 9-16 eða á einfaldasta hátt: OPIÐ kl. 9-16.

nóvember 2001 - svp