Gott mál og vandað
- nokkur vandmeðfarin atriði í daglegu máli

Inngangsorð
Ópersónulegar sagnir
Nokkrar erfiðar sagnir
Vandi að beygja rétt
Meira af beygingavanda
Blessuð fornöfnin okkar
Fáein dæmi um fallorð
Nokkrar erfiðar sagnir

Ekki kannski erfiðar heldur sagnir sem fólk á í vandræðum að beygja rétt - beygja samkvæmt því sem reglur segja.

Sagnir eru afskaplega flókin orð, þau beygjast svo margvíslega. Í samanburði við aðra orðflokka eru þau eins og tugþrautarmaður við hliðina á íþróttamanni sem stundar eina eða tvær greinar eingöngu. Sagnir beygjast eftir

  1. persónu (breytilegar eftir því hvaða persóna er á frumlagi þeirra)
  2. tölu (mismunandi form í eintölu og fleirtölu)
  3. hætti (þær geta verið í framsöguhætti, viðtengingarhætti og boðhætti, sem eru persónuhættir. Þær geta líka verið í nafnhætti, lýsingarhætti nútíðar og lýsingarhætti þátíðar, sem eru fallhættir.
  4. tíð (þær hafa annað form í nútíð en þátíð og geta auk þess staðið í svokölluðum samsettum tíðum)
  5. mynd (sagnir hafa svokallaðar myndir, birtingarform sem er mismunandi eftir því hvort áhersla er á geranda (germynd), báða aðila (miðmynd) eða þolanda (þolmynd).
  6. styrk (sumar sagnir hafa sterka beygingu en aðrar veika og enn aðrar blandaða beygingu)

Kennimyndir sagna eru kerfi sem við notum til að skoða beygingu sagna, ekki síst hvort þær eru veikar, sterkar eða blandaðar. Við þekkjum þessar sagnir í sundur á endingum.

Allar veikar sagnir hafa endingu í þátíð eintölu: tala talaði - færa færði - dæma dæmdi - rekja rakti.

Allar sterkar sagnir eru endingarlausar í þátíð eintölu: bíta beit - bjóða bauð - bresta brast - gefa gaf - fara fór.

Blandaða beygingu hafa nokkara sagnir: 4 ri-sagnir og 10 núþálegar sagnir

Veikar sagnir hafa 3 kennimyndir:

Nafnháttur 1. p. et. þt. Lýsingarh. þt.

tala
færa
dæma
rekja

talaði
færði
dæmdi
rakti

talað
fært
dæmt
rakið


Sterkar sagnir hafa 4 kennimyndir:

Nafnháttur 1. p. et. þt. 1. p. flt. þt. Lýsingarh. þt.
bíta
bjóða
bresta
nema
gefa
fara
beit
bauð
brast
nam
gaf
fór
bitum
buðum
brutum
námum
gáfum
fórum
bitið
boðið
brostið
numið
gefið
farið

Ri- sagnir hafa 3 kennimyndir eins og veikar sagnir:

Nafnháttur 1. p. et. þt. Lýsingarh. þt.

gróa
róa
núa
snúa

greri
reri
neri
sneri
gróið
róið
núið
snúið

Núþálegar sagnir eru kallaðar svo vegna þess að þær mynda NÚTÍÐ alveg nákvæmlega eins og þegar sterku sagnirnar mynda þátíð (sjá t.d. líta - leit sem er sterk sögn, leit í þátíð, og vita - veit, sem er núþáleg og veit er nútíð, lítur út nákvæmlega eins og þátíðin leit) en hafa einhvers konar endingu í þátíðinni, allt öðruvísi endingar en veiku sagnirnar þó.

Nafnháttur 1. p. et. nt 1. p. et. þt. Lýsingarh. þt.
unna
kunna
muna
mega
munu
skulu
eiga
þurfa
vita
vilja
ann
kann
man

mun
skal
á
þarf
veit
vil
unni
kunni
mundi
mátti
mundi
skyldi
átti
þurfti
vissi
vildi
unnað
kunnað
munað
mátt
(ekki til)
(ekki til)
átt
þurft
vitað
viljað

Beint í kaflann Vandi að beygja rétt
nóvember 2001 - svp