Í þessari grein verður fjallað lítillega um laun og kjör alþingismanna á Íslandi en til þess að það sé unnt verður að hafa svolítinn aðdraganda.

Kennarar á Íslandi búa við léleg kjör.  Þeir hafa skammarlega lág laun, litla eða jafnvel enga vinnuaðstöðu.  Það er ótrúlegt að hér á landi finnist nokkur stétt fólks sem látið er vinna jafnmikil ólaunuð störf og kennarar.  Kennarar á Íslandi eru láglaunastétt.  Kennarastarfið er á hraðri leið að verða kvennastarf.  Ekki ber svo að skilja að konur séu verri kennarar en karlar, öðru nær.  En konum í kennarastétt fjölgar, körlum fækkar.  Því meir sem konunum fjölgar í stéttinni þeim mun verri verða kennarakjörin.  Viðsemjandi kennara, vinnuveitandi þeirra, hið opinbera, fjármálaráðuneytið og botnlangar þess, hefur óspart notað sér þann andstyggðarósið að greiða konum lægri laun en körlum og búa þeim lakari kjör.  

Ísland:Danmörk
Íslenskir kennarar hafa svo léleg laun og kjör að starfsfélagar þeirra í öðrum löndum halda að verið sé að ljúga, í besta falli að segja grófan brand­ara, þegar þeim er sagt frá því hvernig búið er að íslenskum kennurum í þessum efnum.  Fyrir fáum árum fékk ég í hendur upplýsingar um kjör kennara við danska framhaldsskóla.  Þá var kennsluskylda danskra framhaldsskólakennara 75% af því sem hérlendis var full kennarastaða.  Móðurmálskennarinn í Dan­mörku kenndi hins vegar aðeins tvo þriðju hluta kennsluskyldu sinnar, þriðj­ungur hennar var ætlaður til undirbúnings- og verkefnavinnu, yfirferðar skóla­verkefna nemendanna og viðtalstíma.  Þetta starf er þar í landi innt af hendi í skólunum.  Engum dönskum kennara kom né kemur til hugar að vinna meira en kennslu­skyldu og á einum mánaðarlaunum kennara í fullu starfi er hægt að framfleyta meðalfjölskyldu.

Íslenskur móðurmálskennari sem hefur fjórðungi meiri kennsluskyldu en danskur þarf að kenna allan þann tíma.  Hann kennir því jafnmargar stundir á viku og tveir danskir móðurmálskennarar.  Að auki þarf hann að bæta á sig öllum undir­bún­ings- og verk­efnastörfum.  Þau störf þarf íslenskur kennari í flestum tilfellum að vinna heima hjá sér á kvöldin og um helgar.  Sú vinna er því sem næst ólaunuð.  Ennfremur er stað­reynd að enginn kennari getur á Íslandi lifað á kennslu­skyld­unni einni.  Ein kennara­laun nægja ekki til að framfleyta fjölskyldu.  Vandfundnir eru kennarar sem ekki reyna að vinna eins mikla yfirvinnu og þeir geta, og þeir fá sjaldnast að kenna svo mikið að dugi til framfærslu.  Það hefur meira að segja verið bitið svo harkalega í hæklana á kennurum að ef þeir hafa unnið umfram tiltekinn tímafjölda hafa þeir fengið dagvinnulaun fyrir þá yfirvinnu sem yfir markinu er!  

Sannleikurinn og lygin
Þetta er sannleikur, en venjulega er upphrópuð í fjölmiðlum önnur mynd af kennurum.  Óvandaðir ráðamenn, sem jafnvel hafa sjálfir áður verið kenn­arar eða skólastjórnendur og þá kvartað yfir skammarlegum viðurgjörningi við þá stétt, hafa átt ríkulegan þátt í að skrökva því að venjulegu fólki að kenn­arar séu upp til hópa heimtufrek letidýr, vinni sáralítið, séu í sífelldum fríum og hafi það eitt að leiðarljósi að níðast á nemendum sínum og eyðileggja nám þeirra og framtíðarmöguleika með þeim bölvaða frekjugangi að heimta hærri laun og fara reglulega í verkfall og það á starfstíma skólanna.  Þeir sem gera sér að list að kjafta allt á kaf og kaupa sér vinsældir hjá almenningi með merkingarlitlum orðaflaumi og stórkarlalegum staðhæfingum hafa þannig átt hvað ríkastan þátt í að gera kennara að einhverri óvinsælustu stétt manna.  Á sömu stundu og þeir níða kennara niður í skítinn halda þeir iðulega hátíð­legar ræður um gildi og nauðsyn menntunar, að menntun sé einhver mesta fjárfesting lífsins, efla beri og auka virðingu fyrir námi og menntun, búa vel að skólum og tryggja þannig framtíð þjóðarinnar.

Orð eru ekki sama og efndir.  Með því að svívirða kennara og gera starf þeirra sífellt meira láglaunastarf valda ráðamenn margföldu tjóni.  Meðal annars því að kennarar neyðast til að vinna alltof mikið og taka sér jafnvel aukastarf utan skólanna, en af þessu leiðir að kennarar geta ekki unnið störf sín svo vel að þeir geti treyst á góðan árangur eða verið ánægðir með hann.  Með hverju árinu er erfiðara að fá kennara til starfa.  Innan við þriðjungur þeirra sem lokið hafa kennaramenntun á undanförnum árum hefur fengist til starfa í skólunum.  Þegar eru brögð að því að hæfir kennarar hætta að kenna og taka að sér betur launuð störf, ekki síst ef þeir eru svo lánsamir að hafa einhverja menntun til annarra starfa en kennslu.  Sífellt fjölgar þeim sem vinna að hluta til í skólum og að hluta til hjá öðrum fyrirtækjum, einkum á Reykjavíkursvæðinu, þar sem tækifæri gefast frekar til slíks en á landsbyggðinni.

Góðir skólar hverfa
Góðir skólar eru enn til, vegna þess að þar eru ennþá góðir kennarar sem ekki hafa látið bugast undan freklegum höggum yfirboðaranna.  En skólunum hrakar.  Menntakerfinu hrakar.  Framhaldsskólar kvarta sífellt meira undan slökum undirbúningi nemenda sem koma úr grunnskóla, háskólar kvarta æ meir undan slökum undirbúningi sem nemendur fá í framhaldsskólum.  Af sjálfu leiðir að háskólar hérlendis verði smám saman slakari menntastofnanir.

Íslenskir skólar eru flestir illa búnir kennslutækjum, nema þeir eigi  fjársterka velunnara sem færa þeim tæki og tól.  Sumir framhaldsskólar eiga ekki önnur kennslutæki en þau sem gamlir nemendur gefa þeim á hátíðastund­um.  Nemendur sitja þröngt í litlum skonsum, í vondum stólum við völt borð.  Kennarar hafa litla eða enga vinnuaðstöðu í skólunum.  Flestir kennarar vinna mestalla sína undirbúnings- og verkefnavinnu heima hjá sér.  Á sérhverju kennaraheimili er vinnustofa sem skólanum, þ.e.a.s. ríkinu/fjármálaráðuneyt­inu, er látið í té endurgjaldslaust auk pappírs, ritfanga, afnota af ritvél eða tölvu og guð veit hvað.  Þetta er eins og ef sjómaður hjá útgerðarfélagi ríkis eða bæjar þyrfti sjálfur að kaupa sér öngla eða net, færi með þetta á veiðar á skipi félagsins, þyrfti síðan að fara með aflann heim í stofuna sína í íbúðinni sinni, gera þar að aflanum, snyrta hann og pakka og skila honum þannig í frystihúsið. 

Svona er nú lúxusinn í kennarastarfinu.  Hverjar eru þær stéttir aðrar hér á landi sem komast ekki hjá því að vinna hluta af starfi sínu kauplaust heima hjá sér á kvöldin og um helgar?  Þetta er svo lygilegt að því trúir varla nokkur að óreyndu.  En þetta er ekki lygi, þetta er heilagur sannleikur.  Þess vegna er eðlilegt að ýmsir spyrji hvers vegna í ósköpunum fólk láti bjóða sér svona lagað.  Satt að segja er erfitt að svara því.  Þetta hefur verið að þróast í þessa átt á löngum tíma og kennarar eru upp til hópa friðsemdarfólk og seinþreyttir til vandræða.  Þeir hafa haldið í þá trú að þetta hlyti að lagast, þeir hafa í blindni trúað hátíðarræðum ráðamanna um gildi menntunar og nauðsyn þess að hafa góða skóla og góða kennara.  Þeir vilja ekki trúa því að neinn sé í raun svo vondur að hann blessi út um annað munnvikið og bölvi út um hitt.

Ábyrgðarstarf og óvinsældir
Kennari skilur og skynjar að ábyrgð er í starfi hans fólgin.  Kennarar hafa þann metnað að reynast nemendum sínum hollir, hjálpa þeim til að komast til nokkurs þroska, leiðbeina þeim svo þeir verði betur færir um að takast á við lífið og starfið sem þeirra bíður.  Ef til vill má kalla þetta köllun en þó umfram allt ábyrgðartilfinningu.  Það má fullyrða að fáum störfum fylgir önnur eins ábyrgð og kennslu.  Kennarar vilja kenna.  Vinnuveitendurnir, ráðuneyti mennta- og fjármála hafa hins vegar ekki viljað greiða fyrir því verki með því að búa kennurum mannsæmandi aðstöðu og síst af öllu hafa þeir viljað launa starfið sanngjarnlega eftir eðli þess, fyrirhöfn eða ábyrgð.  Nei, þeir hafa hrópað "úlfur, úlfur!" og jafnvel svert stéttina með rógi ef ekki hefur viljað betra til.

Það sem einkum hefur gert kennara óvinsæla í augum almennings á undanförnum árum eru verkföll.  Eftir að kennarar höfðu, eins og aðrir ríkis­starfsmenn, fengið sig fullsadda á því að svokallaður kjaradómur byggi hvað eftir annað til plagg sem opinberlega hét kjarasamningur, en var raunar kjaraskömmtun eftir pöntun fjármálayfirvalda, áttu þeir um einn kost að velja annan: verkfallsrétt.  Raunar er fásinna að kalla það verkfallsrétt heldur verkfallsnauð.  Ríkisstarfsmönnum er aðeins og eingöngu heimil þessi eina aðferð til að knýja á að viðsemjendur þeirra setjist með þeim að samningaborði.  Það er ekki aðeins óheppilegt heldur heimskulegt að kennarar hafi verið skrúfaðir til að fara í þessi neyðarverkföll.  Á þeim hagnast enginn, því miður.  Kennarar hafa orðið fyrir óbætanlegu fjárhagstjóni af því að fara í verkföll.  Nemendurnir, sem síst eiga hlut að máli, hafa orðið fyrir skakkaföllum í námi.  Verkfall kennara hrín ekkert á þeim sem skyldi, yfirboðurunum, viðsemjendun­um.  Það eru einna helst þeir sem græða á verkföllunum, þurfa ekki að borga laun á meðan verkfall stendur og geta haldið áfram að níða niður þessi kvik­indi sem eru vond við börnin.  Það sást vel hverjir hlökkuðu yfir skelfingnni sem ríkti í skólunum í síðasta verkfalli.  Þegar svo höfðu verið gerðir friðar­samningar, tímamótasamningar til margra ára, og haldnar digrar ræður um það hve yfirvöld væru kennurum vinsamleg kom í ljós að sá sterki strauk með annarri hendinni en sló með hinni.  Klappaði fyrst, kýldi svo.  Reiðarslagið, hin svívirðilega ógilding samninga veldur því ástandi sem nú er: Kennarar hafa engan kjarasamning,  Kennarar hafa engan samningsrétt.  Þeir bara eru - og þeir verða að éta það sem úti frýs.  Þetta er svo ómerkilegt og niðurlægjandi að því fá engin orð lýst. 

"Ekki meir, ekki meir"
Það er búið að berja kennara nóg.  Ef ekki á að eyðileggja skólakerfið, drepa menntun og menningu og spilla framtíð og möguleikum þeirra sem eiga að erfa landið verður að bæta laun, kjör og vinnuaðstöðu kennara.  Ekki bara einhverntíma seinna heldur strax.  Ekki bara pínulítið heldur verulega.

Kennarar eiga að hafa há laun og góð kjör.  Annað er óhæfa.

Kennarar eiga að hafa há laun vegna þess að þeir gegna afar ábyrgðar­miklu, vandasömu og mikilvægu starfi.  Þetta er tímafrekt starf og verður ekki unnið í kennslustundum eingöngu heldur að miklu leyti utan þeirra.

Kennarar eiga að hafa há laun, annars geta þeir ekki unnið störf sín eins vel og nauðsynlegt er.  Þeir eiga að hafa hæfilegan vinnutíma, annars geta þeir ekki miðlað nemendum sínum bestu þekkingu eins vel og þeim er unnt.  Kennsla er andlegt starf og sálrænt, ekki nema að litlu leyti líkamlegt.  Andlegt starf er ekki ómerkilegra en líkamlegt, öðru nær.  Andlegt starf er erfitt og þreyt­andi.  Afrakstur erfiðisins sést ekki í magni afurða.  Starf kennarans er ekki mælanlegt af neinni nákvæmni, ekki einu sinni með einkunnastiga.  Afrakstur­inn er fólginn í samvinnu kennara og nemanda.  Máttur kennarans er að hjálpa góðum nemanda að verða betri, meðalnemanda að verða góður og að færa slakan nemanda að meðallagi.  Þetta er uppeldisstarf, flóknara en svo að heimilum sé treyst fyrir því og svo hefur verið um aldir.

Kennarar eiga að hafa há laun vegna þess að þeir eiga að geta lifað á starfi sínu og verið ánægðir.  Samskipti við nemendur, tilfinningin fyrir því að leiðbeiningar hafi áhrif, iðkun fræðigreinar og miðlun á molum hennar veitir að sönnu ánægju.  Það dregur hins vegar mjög úr ánægjunni þegar við bætast áhyggjur yfir því að geta ekki lifað mannsæmandi lífi og framfleytt sér og fjölskyldu sinni með eðlilegu vinnuálagi.

Kennarar eiga að hafa há laun.

Hlutverk þingmanna
Fyrir örfáum áratugum settu þingmenn á Alþingi Íslendinga fram launa­kröfu: Að þingmannslaun væru jafnhá kennaralaunum.  Þetta var sanngjörn krafa og er það enn.  Störf þingmanna og kennara eru um margt lík.  Þingmenn hafa svipaðan vinnutíma og kennarar.  Þeir hafa álíka langt jólaleyfi, jafnvel lengra, viðlíka langt páskaleyfi, jafnvel lengra, og sumarleyfi þingmanna er svipað sumarleyfum kennara.  Starfstími Alþingis er álíka eða heldur styttri en starfstími skóla.  Margir þingmenn þurfa að vinna ýmis skyldustörf í þing­hléum.  Flestir kennarar þurfa að vinna skyldustörf í skólaleyfum.  Sumir kennarar vinna önnur störf í sumarleyfum auk skyldustarfa.  Margir þingmenn gera það líka, sinna bústörfum, fara túr og túr á togara, vinna í fyrirtækinu sínu, yrkja ljóð, semja sögur og gefa út.  Þingmenn vinna oft frameftir á kvöldin og á helgum dögum á starfstíma þingsins.  Kennarar vinna líka heima hjá sér á kvöldin og um helgar og nemendur eða foreldrar hringja jafnvel um nótt.

Nefna má tvennan eðlismun á þingmennsku og kennslu.  Þingmaður þarf sjaldnast að bera jafnmikla ábyrgð á gerðum sínum og kennarinn.  Um það eru næg dæmi.  Og til þess að geta orðið kennari þarf lágmarksmenntun í fræðigrein auk sérmenntunar til réttinda.  Til þess að verða þingmaður þarf enga lág­marksmenntun og ekkert réttindanám, ekkert annað en lágmarksaldur og kjörfylgi.

Þrátt fyrir þetta er gamla krafan þingmannanna um jöfn laun og söm kjör þingmanna og kennara vel viðunandi.  Ekki aðeins grunnlaunin heldur allt: ferðastyrkir, bílastyrkir, húsaleigustyrkir, fæðisstyrkir, dagpeningar, vinnuað­staða, greiðslur fyrir nefndastörf og fundasetur.  Þingmenn og kennarar eiga að hafa sömu laun og kjör.  Nú má segja að sanna megi hið fornkveðna.  Nú eiga ráðamenn að vita við hvað þeir eiga að miða þegar næst verður ákveðið hver laun og kjör kennara verða - og þingmanna.  Að vísu er svolítið vafasamt að þingmenn séu í andartakinu tilbúnir að lækka laun sín og rýra kjör til að hljóta það sama og kennarar.  Þá verða þeir bara að bjargast við hitt, að hækka kennaralaunin og bæta kjör þeirra.

Samkvæmt þessu eiga skólastjórar að hafa ráðherralaun og aðstoðar­skólameistarar styrk til fatakaupa svo þeir geti verið almennilega til fara í vinnunni.

Kennsla er mikilvægt starf og góð menntun er nauðsynleg, ekki bara í merkingarrýrum hátíðarræðum ráðamanna heldur í alvörunni, í raun­veruleikanum.  Þess vegna eiga kennarar að hafa há laun og góð kjör.