AÐ LESA OG SKRIFA  

Íslendingar eru iðnir við að upplýsa gesti og gangandi um þau stórmerki að öldum saman hafi hvert mannsbarn hér á landi verið læst og skrifandi.  Þeir auglýsa þetta auk heldur í útlöndum og trúa því jafnvel sjálfir.  Það er einhvern veginn eins og þetta sé brennt inn í þjóðarvitundina eins og hver önnur staðföst trú sem ekkert fær haggað. 

Öllu venjulegu fólki þykir sjálfsagt og eðlilegt að í grunnskólum okkar tíma læri nemendur að lesa og skrifa og jafnvel að reikna dálítið.  Þess vegna hljóti þeir að grunnskólaprófi loknu að vera færir í flestan þann sjó sem búast má við að siglt sé um í framhaldsskólum.  Á meðal þeirra sem álíta, að minnsta kosti, að svona eigi þetta að vera eru þeir sem örlögin hafa rekið til þess að kenna í framhaldsskólunum.

Einhvern veginn er þetta samt ekki allt svona einfalt og sjálfsagt.  Það er staðreynd sem ekki verður neitað að nemendur koma ákaflega misvelbúnir til framhaldsskólanáms.  Við heyrum á hverju ári um svo og svo mikið fall á stærðfræðiprófum í upphafsáföngum framhaldsskóla, þar sem verið er að rifja upp sitthvað af grunnskólareikningnum, að því er sagt er.  Stundum heyrast lýsingar á því að allt sem stór hluti nemenda geti skrifað, þegar þeir koma í framhaldsskólana, sé sundurlaust og innihaldslítið snakk, eiginlega safn af stafsetningar- og málvillum með hroðalegum frágangi.  Ennfremur er kvartað undan því að margir nemendur lesi bæði illa og vitlaust og komist auk þess ekki yfir nema hluta af því sem ætlast er til af þeim.

Ljót er þessi lýsing og slæmt er ástandið, mætti nú segja, og ef til vill kippir einhver sér upp hér strax í upphafi og kallar þetta örgustu fordóma eins og venjulega í þessum framhaldsskólakennurum.  En við verðum að hafa í huga að okkur mannfólkinu hættir mjög til að alhæfa.  Við gleymum fjarskalega oft að geta þess sem vel er gert.  Við eltumst jafnvel frekar við að óskapast yfir því sem miður fer, til dæmis þeim nemendum sem eiga erfitt uppdráttar í skólunum okkar.  Og þegar sú tíska er uppi að tala um "vandamálin" í tíma og ótíma getur farið svo að við sjáum ekkert annað.  Þá getur jafnvel farið svo að þeir kennarar (og þeir eru líka til) sem taka fremur mið af heildarárangri nemenda í bekkjunum sínum eða jafnvel gleðjast yfir því að einhverjum, jafnvel allmörgum, gengur námið vel, þeir þykja eitthvað undarlegir - ekki í takt við tímann.  Svona fúinn skilst mér andinn á vinnustað geti orðið ef hann er vandlega ræktaður.

Kennarar eru ekkert einir um vanda af þessu tagi.  Við þurfum ekki að leita lengra en til nemenda, þeirra sem eru hinum megin við borðið.  Þeim er gjarnt að taka fremur lítið tillit til þess sem við gerum rétt og vel.  Hins vegar eru þeir iðulega ákaflega flinkir við að taka eftir göllum okkar, mistökunum sem okkur verða á, vitleysunni sem getur hrokkið upp úr okkur.  

Ég þekki lítið til annarra landa, en vart trúi ég því að þetta sé nokkur séríslenskur vandi.  Það er varla þáttur í Íslendingseðlinu, að sjá andskotann ævinlega í hverju skúmaskoti.  En furðumikið þykir mér þetta líkjast öðru í fari nútímans.  Sjáum til dæmis fréttamat fjölmiðla, þar sem varla þykir vert að geta um neitt sem telst vera undir mörkum þess að geta talist meðalskandall, meðalslys eða meðalmanndráp! 

Víkjum nú aftur að því sem minnst var á í upphafi hér, undirbúningi nemenda sem koma í framhaldsskóla.

Ef við lítum á það sem sanna fullyrðingu að nemendur komi í framhaldsskólana misjafnlega vel fallnir til náms, hljótum við að geta fundið á því einhverjar skýringar.  Við viljum að minnsta kosti ekki trúa því að þetta sé eðlilegt og gott og sjálfsagt en trúum því hins vegar að skóli sé eins og verksmiðja, til dæmis bílaverksmiðja.  Þar eru búnir til bílar úr mörgum ólíkum hlutum og ef bíllinn á að verða gangfær verður hann að vera rétt samsettur úr öllum þessum nauðsynlegu þáttum.  Ef köttátið, knastásinn eða kveikjan hafa gleymst er ekki við því að búast að bíllinn komi að umtalsverðum notum.  Ef til vill hefði verið heppilegra að taka annað dæmi en þetta, en mér finnst það þó á sinn hátt sambærilegt við nemanda sem hefur komist úr skóla án þess að hafa lært forsetningar, viðtengingarhátt, töluna 7 eða bókstafinn t.

Sumir segja að það sé ósköp eðlilegt að nemendur í framhaldsskólum séu misvel fallnir til náms vegna þess að skilyrði til inngöngu í skólana séu miklu vægari nú en til dæmis á dögum landsprófsins.  Nú komist í þessa skóla fjölmargir sem aldrei hefðu komið til greina í gömlu menntaskólunum, fyrir tuttugu - þrjátíu árum eða svo.  Aðrir segja að þetta sé eðlilegur fylgifiskur tímans og þróunarinnar.  Núna, í tæknivæddu stereóþjóðfélagi fjölmiðlaaldar, sé svo margt sem dregur athygli barna frá skóla og námi.  Þeir eru og til sem segja að grunnskólarnir séu einfaldlega miklu lélegri nú en fyrr og kröfur til nemenda minni en áður, sumpart vegna þess að einasta leiðin til að halda starfinu gangandi sé að hafa við skólana fjöldann allan af kennurum langt undir lágmarkskröfum um menntun.  Þá heyrist einnig að kennarar, sem hafa full réttindi og bréf upp á það að mega kenna við grunnskóla, hafi alls ekki næga - eða nægilega rétta menntun.  Kennaranámið sjálft sé stórgallað.  Enn eru þeir til sem finna rót vandans í of miklu vinnuálagi, of lágum launum, of stórum bekkjum, vitlausri röðun í bekki og þannig mætti lengi telja.

Allar eru þessar ástæður miðaðar við að grunnskólarnir séu gallaðir, að minnsta kosti megi rekja vanda nemenda til þeirra.  En þá eigum við eftir að athuga hvort eitthvað kann að vera að framhaldsskólunum.  Við heyrum oft sagt að kröfurnar sem þar eru gerðar séu ómennskar.  Sumir framhaldsskólar hafi um of smitast af háskólum og jafnvel sé kennt þar námsefni af háskólastigi.  Við heyrum líka að samband nemandans við kennarann sinn, sem er talsvert ríkt í grunnskólum, rofni svo gott sem alveg þegar komið er í framhaldsskóla.  Þar sé matað og troðið en ekki leiðbeint og þar finnist ekki síður óhæfir kennarar en í grunnskólum.  Sumir séu jafnvel svo sprenglærðir í sínum greinum, auk þess að hafa verið dúxar í framhaldsskólum, að þeir geti alls ekki skilið hvers vegna nemendur geta ekki lært það sem þeir telja sjálfir auðvelt.  Þess vegna miðist kennslan jafnvel eingöngu við bestu nemendur en hinir verði bara að sætta sig við að vera lélegir það sem eftir er ævi!

Bollaleggingar af þessu tagi kunna að vera einhverjum gagnlegar, ekki síst ef hamingjan verður okkur hliðholl og kemur því til leiðar að við finnum einhverntíma eitthvert svar sem reynist vera rétt.  Þá verður væntanlega líka fært að finna einhverja lausn á þessum vandamálum.

En hversu slæmt er ástandið í raun og veru?

Ég ætla mér ekki þá dul að meta það hér, enda teldist það sjálfsagt fjarskalega ábyrgðarlaust, ekki síst á okkar tímum þegar varla telst við hæfi að opinbera skoðun sína án þess að hafa á bak við sig dágóðan bunka af reglugerðum og lagabókstöfum og nefndarálitum eða félagslega fínpússuðum könnunum.  Hinu verður þrátt fyrir allt ekki neitað að býsna margir nemendur í framhaldsskólum eiga við ramman reip að draga og við stöndum iðulega frammi fyrir þeirri samviskuþraut hvort við eigum að reyna að gera eitthvað til að greiða þeim leið eða láta þá sigla sinn sjó.  Vísasta leiðin til að viðhalda þessu ástandi eða gera það með hverjum áratugnum verra er að kennarar sitji í sínu horni, hver tegundin fyrir sig: Grunnskólakennarar sannfærðir um að þeir geri nákvæmlega rétt og það sé tóm frekja í framhaldsskólakennurum að krefjast þess af þeim að nemendur kunni skil á tilteknum þáttum námsins, hver í sinni tegund af skóla.  Framhaldsskólakennarar hundfúlir vegna þess að grunnskólinn æfi ekki nógu vel undirstöðuatriði, heldur sé sífellt að grauta í einhverju sem komi í raun og veru ekki að notum og líka vegna þess að háskólar geri óraunhæfar kröfur til þeirra sem ljúka stúdentsprófum, reyni jafnvel að koma einhverjum af sínum merkilegu viðfangsefnum inn í framhaldsskólana.  Og háskólakennarar eru ekki með sérstaklega hýrri há þegar þeir dæma stúdentana: Þeir kunna ekki ensku, þeir kunna ekki dönsku, þeir kunna ekki að reikna, þeir geta ekki skrifað almennilegar ritgerðir, hvað þá lesið þær upp fyrir aðra svo skiljanlegt sé!

Það er löngu tímabært að kennarar á ólíkum skólastigum venji sig af því að talast við eins og mannýgir hrútar.  Sambandið á milli skólastiganna er svo gott sem ekkert, og þessu verður að breyta. 

Færum okkur enn á ný að því sem sagði hér í upphafi, að nemendur ættu að vera læsir og skrifandi þegar þeir koma í framhaldsskóla (látum reikninginn liggja milli hluta).

Vissulega er meirihluti þessara nemenda læs að því marki að geta lesið sér til skilnings almennan texta á bók og jafnvel nokkuð fræðilegan.  Helst virðist skorta á að þeir greini á milli aðal- og aukaatriða í því sem þeir lesa, geti vegið það og metið.  Það er hins vegar hvoru tveggja háð, æfingu og þroska, og alls ekki víst að rétt sé eða raunhæft að krefjast þess að grunnskólinn geri betur á þessu sviði en gert er.  Hitt er annað mál að tæplega getur þorri nemenda talist læs, ef við köllum því nafni að geta lesið fyrir aðra svo að góðu gagni verði.  Ennþá er ástandið þannig að nemandinn hefur á valdi sínu þrenns konar móðurmál: ritmál, talmál og upplestrarmál, en það síðastnefnda ætti ekki að vera til!  Það er út af fyrir sig efni í aðra grein og bíður betri tíma.

Margir nemendur sem koma í framhaldsskóla eru vel skrifandi, hvort sem við eigum við með því orðinu rithönd eða málnotkun, en hitt er einnig títt að þar vanti botn í.  Sjálfur varð ég fyrir barðinu á hringlandahætti í skriftarkennslu í barnaskóla og hef ekki beðið þess bætur.  Þess vegna undrast ég ekki þótt rithöndin sé upp og ofan, ekki síst ef ég hef tekið rétt eftir að á undanförnum árum hafi staðið yfir ýmsar tilraunir með leturgerðir og mismunandi forskrift í skólum.  En það er einhvern veginn alltaf gleðilegt að fá í framhaldsskólana nemendur sem skrifa vel og úr ákveðnum skólum, frá tilteknum kennurum kemur iðulega nemandi sem "skrifar eins og hreppstjóri," og slíkt er ekki lítið hrósyrði hjá okkur íhaldskörlum.  (Ég biðst afsökunar á því að tala um ákveðna skóla og tiltekna kennara.  Sumir telja það óforbetranlega fordóma, en það verður þá bara að hafa það.)

Nemendur halda því iðulega fram í framhaldsskólum að þeir hafi aldrei skrifað ritgerðir eða annað samfellt mál í grunnskóla.  Sumir segja að vísu að þeir hafi skrifað ritgerðir en ekki fengið neinar leiðbeiningar við það nema í hæsta lagi að krotað hafi verið við alvarlegustu stafsetnngarvillur hjá þeim.  Felist eitthvert sannleikskorn í þessu verður að telja það alvarlegt því varla telst sá skrifandi sem getur aðeins búið til fallega og læsilega stafi.  Til þess að verða sæmilega skrifandi þarf nemandinn hvort tveggja æfingu og orðaforða.  Þetta er ef til vill meiri vandi nú en fyrr.  Mér skilst að börn og unglingar skrifi lítið, nema þá helst í skólum.  Sendibréf eru víst orðin fátíð, enda miklu þægilegra að tala í síma eða inn á segulband en að ómaka sig með pappír og skriffæri.  Einnig er talað um að stórlega dragi úr því að lesnar séu bækur, en við höfum lengi trúað því að orðaforði eflist við lestur góðrar bókar.  Í stað þess skoði börnin teiknimyndabækur eða glápi á sjónvörp og myndbönd.  Við þessar aðstæður tel ég að brýnna sé en nokkru sinni fyrr að allir skólar æfi nemendur rækilega í ritleikni, í öllum hugsanlegum skilningi þess orðs. 

Lestur og skrift eru raunar ástæða þess að ég afréð að skrifa þessar hugleiðingar.  Ekki aðallega það sem hér að ofan stendur heldur ekki síður annað mál sem ekki er seinna vænna að vinda sér að.

Við sem kennum íslensku í Menntaskólanum á Akureyri höfum um alllangt skeið orðið óþyrmilega varir við að í skólann til okkar hafa komið nemendur sem eiga í sérstökum vandræðum með að lesa og skrifa.  Í samræðum við aðra kennara á sama skólastigi hefur komið í ljós að þessi vandi er víða fyrir. 

Í framhaldsskólunum höfum við enga aðstöðu til að kanna nákvæmlega hvernig þessu er varið, við rekumst einfaldlega á einstök dæmi.  Oft má sjá á þeim skriflegum verkefnum sem nemendur vinna í kennslustundum að ekki er allt með felldu, þeir ráða ekki við að skrifa rétt, ólíklegustu ritháttarafbrigði koma fyrir og frásögn getur orðið fullkomlega óskiljanleg.  Við eftirgrennslan kemur iðulega í ljós að þessi vandi tengist lestrargöllum, nemendur eiga erfitt með lestur, eru seinlæsir, eiga erfitt með að lesa löng orð, hafa iðulega stafavíxl og þar fram eftir götunum.

Vafalaust eiga fleiri við þessu líkan vanda að etja en þeir sem við verðum áþreifanlega varir við.  Stundum hafa nemendur þá uppburði að koma sjálfir til okkar og bera upp vanda sinn, stundum koma einhverjir félaganna og láta okkur vita.  Örugglega eru einhverjir svo einir og uppburðarlitlir að vandi þeirra kemur ekki í ljós.  Og við stöndum frammi fyrir vanda: Hvað eigum við að gera?

Nú er ekki gert ráð fyrir því að í framhaldsskólum sé nokkur þjónusta við nemendur sem eiga við lestrar- og skriftarörðugleika að etja.  Þar eru einfaldlega engir sérfræðingar sem kunna að leysa þess háttar vanda.  Á vegum fræðsluskrifstofanna, að minnsta kosti sumra, eru hins vegar þess konar sérfræðingar, en alltof fáir, að mér skilst, til að þeir geti sinnt nema broti af lestrar- og skriftarvanda grunnskólanema.  Þótt fleiri væru nær starfssvið þeirra aðeins til grunnskólans.

Við höfum hér í Menntaskólanum á Akureyri búið við það lán að fá að senda fáeina nemendur í vanda til sérfræðings.  Af greiðvikni sinni hefur sérkennarinn tekið þessa nemendur, prófað þá til að greina vanda þeirra, búið þá út með æfingar til að bæta úr vandanum og árangurinn hefur í þeim tilvikum sem ég hef fylgst með ekki látið á sér standa.  Þarna hefur verið unnt að auðvelda nokkrum nemendum verk sín sem ef til vill hefðu ella neyðst til að hverfa frá frekara námi.  Þetta hefur hins vegar, eins og fyrr greindi, ekki verið unnt með þeim meðulum sem eru fyrir hendi í framhaldsskólum.

Enda þótt hér hafi verið unnt að leysa vanda örfárra framhaldsskólanema sem áttu við örðugleika að stríða í lestri og skrift er ekki þar með sagt að öllum hafi verið liðsinnt sem þess hefðu þurft.  Öðru nær.  Ef gera ætti það þyrfti að leggja eins konar próf fyrir alla nemendur sem inn í framhaldsskóla koma.  Með því mætti finna þá sem eru hjálpar þurfi og aðstoða þá strax í upphafi námsins, en telja má líklegt að ýmsir þeirra sem hverfa frá námi á fyrsta námsárinu eigi í þessum vanda ekki síður en þeir sem lengra komast.  Til þess að þetta verði unnt verður að fá sérfræðinga í lestrar- og skriftarkennslu til starfa við framhaldsskólana, ekki eingöngu en grunnskólana.  Vissulega kæmi til greina að þessir sérfræðingar gætu starfað við bæði skólastigin, en það kostar trúlega einhverjar skipulagsbreytingar, meðal annars vegna þess að rekstraraðilar skólanna eru ekki alltaf hinir sömu.  En hvernig sem að verður farið tel ég brýnt hagsmunamál fyrir skólana og nemendur þeirra að þessu starfi verði komið á.

Sjálfsagt segja nú einhverjir að þetta sé fráleit hugmynd.  Það hljóti að vera mögulegt að finna öll þessi les- og ritvandamál í grunnskólunum og bæta úr þeim þar.  Gott ef svo væri.  En yfirvaldið virðist ekki enn hafa gert það sem nauðsynlegt er til að nægilega margir sérfræðingar geti fengið að vinna að þessum málum þar.  Vandinn er hins vegar þegar fyrir hendi og eins og er þarf að uppræta hann jafnt í grunn- og framhaldsskólum. 

Það er margt sem bæta má í íslensku skólakerfi.  Ef til vill er vandasamast að finna hvar byrja skal.  En það hlýtur að vera brýnast að tryggja svo lestrar- og skriftargetu nemenda að gallar á þessum undirstöðuþáttum verði ekki til að hrekja þá frá námi.  Eins og er stenst ekki sú fullyrðing að Íslendingar séu allir læsir og skrifandi.  Því miður.  Það væri bæði gott og gaman að geta haldið áfram að kynna landið með þeim hætti sem ég lýsti hér í upphafi, en það er ekki unnt.  Til þess að breyta því, lagfæra þessa skekkju, verður yfirvaldið að grípa til stórra ráða - og ekki seinna en strax.

 

Sverrir Páll.

Grein birt í Skímu - einhverntíma á 9. áratugnum