Það er kunnara en frá þurfi að segja í löngu máli að sumarnámskeið Samtaka móðurmálskennara eru einhverjar merkustu og happadrýgstu samkomur þeirra sem þau stunda.  Það er ekki einasta að þetta sé kjörin og óbrigðul leið til endurmenntunar, viðbótarmenntunar og símenntunar heldur er þetta einhver snarasti þátturinn í að koma á og viðhalda kynnum kennara sem árið út og árið inn eru að fást við það sama vítt og breitt um land.  Stífir og fróðlegir fyrirlestrar eru jafnan kjölfesta námskeiðanna ásamt verkefnavinnu af margvíslegu tagi, fræðandi og ævintýralegar ferðir um söguslóðir og náttúruundur undirstrika, auka og margefla umfang hvers námsáfanga.  Hins vegar er ef til vill ekki sísts virði sú hin lítt skipulagða og oft óformlega dagskrá, þar sem námskeiðendur hittast, bera saman bækur sínar og miðla hver öðrum af reynslubrunnum sínum.  Ónýtur má vera sá sem ekki fer öflugri, betri og fróðari heim af vel skipulögðu sumarnámskeiði Samtakanna. 

Heim að Hólum

 Á síðastliðnu hausti, nánar tiltekið í ágústmánuði, um það bil sem flestir voru búnir að gleyma Halló Akureyri, var stefnt heim að Hólum.  Dreif þangað hálfan fimmta tug íslenskukennara á sumarnámskeið og lágu slóðir víða að á þann eina og sanna kristilega upphafspunkt norrænustu mennta og menningar hérlendis.  Voru enda um þetta bil liðin rétt 890 ár frá því fyrst var efnt til námskeiðs á Hólum og reist fyrsta skólahús á Íslandi, sem að vísu er löngu orðið að túni á ný.  Lágskýjað var og grillti rétt í fjallsrætur og fundamenti dómkirkjuturnsins og máttu ökumenn fikra sig eftir hlykkjóttum vegstrikum heim á Hólahlað.

Að þessu sinni var námskeiðið í höndum kennara við Menntaskólann á Akureyri, sem rekur rót sína til Hólastaðar, og var nú að því komið að upp lýstist strangur og langur undirbúningur námskeiðs um goðsagnir, goðafræði og bókmenntir á Íslandi og í útlöndum.  Mest hafði aðdragandinn mætt á Sigríði Steinbjörnsdóttur, deildarstjóra í íslensku við MA, en hún þótti kjörin til þeirrar forystu, enda allt í senn Skagfirðingur, hestamaður, söngmaður og sérfræðingur í bókmenntum fornum og nýjum.  Naut hún nokkurs stuðnings undirmanna sinna tiltækra, ekki síst Valdimars Gunnarssonar á Rein í Eyjafjarðarsveit svo og  Sigurlaugar Önnu Gunnarsdóttur, sem meðal annars sat sumarlangt á Hólastað við undirbúning og skipulag á vettvangi, auk þess sem stjórn Samtakanna lagði málinu sitt alkunna lið úr fjarska.

Víða var leitað fanga um fyrirlesara, fé var kreist út úr ýmsum pungum og snarlega ofin viðamikil dagskrá sem stóð samfellt frá því stundu fyrir hádegi mánudagsins 19. ágúst til nóns föstudagsins 23. sama mánaðar.  Má með nokkrum sanni staðhæfa að svo stíf var dagskrá þessi að skammur varð nætursvefn jafnan.  Höfðu englar Hólastaðar vart náð að kveikja ljós dagsins er árvökulustu morgunhanar gengu fjórfóta á vatni heitu á meðan tildursfyllri félagar þeirra skáru skeggbrodda sína eða skyggðu augu fögrum litum.  Allir lögðu sig í framkróka um að fara einskis á mis af viskubrunnum goðsagnamenntar, teygðu eyrun eftir sérhverju orði sem hrjóta vildi af vörum vísdómsmanna, skráðu þau jafnharðan á minnisblöð. 

Goðsögur og Gvendarskál

Þegar á fyrsta degi las Haraldur Ólafsson fyrir - ekki einu sinni heldur tvisvar - og fjallaði almennt um goðsagnir, tók sérstaklega fyrir tengsl þeirra, heimsmyndar og hugsunar vítt og breitt um veröldina svo og samband goðsagna við trúarbrögð manna og menningu hér og þar svo og frásagnafræði.  Þetta voru allt í senn áhugaverðir og áheyrilegir lestrar og vöktu margvíslegar spurningar í hugum heyrenda.  Orð, athöfn, tími, rúm, goðsaga, skáldskapur, guð og maður, allt þetta málaði Haraldur skýrum litum með vísan til Súmera, Indíána og nútímamanna svo eftirminnilegt er.

Að loknum þessum fyrirlestrum var efnt til vettvangsgöngu um Hólastað undir leiðsögn Höllu Sigurðardóttur frá Skúfsstöðum.  Það er aðdáunarvert hversu glæsilega Hólamenn okkar daga hafa búið út handhæg gögn og leiðbeiningar um staðinn að fornu og nýju og hversu skilvíslega starfsfólk sumarhótelsins miðlar fróðleik fyrirhafnarlaust hverjum þeim sem þess óskar.  Þannig leiddi Halla hópinn rösklega um vel markaða söguslóð: Turninn háa sem reistur var í minningu Jóns Arasonar 1950, Dómkirkjuna fögru sem vígð var 1763, fyrst steinkirkna á Íslandi, og hefur nýverið hlotið mikla endurbót ytra sem innra, grunn timburhússins Auðunarstofu sem stóð frá 14. öld og fram á þá 19., steininn úr grunni prentsmiðju þeirrar sem Jón Arason kom á fót snemma á 16. öld og þar sem Guðbrandur Þorláksson lét prenta Biblíu sína og fjöld annarra verka, Gvendarbrunn, sem nýverið hefur verið endurgerður í upphaflegri mynd, Gamla bæinn, sem séra Benedikt Vigfússon reisti skömmu fyrir 1860 og búið var í fram á miðja þessa öld og fölmargar aðrar minjar og minnisvarða.

Um kvöldið mátti sjá nokkuð til fjalla og var þá brugðið á fætur besta fjallaskófatnaði og arkað beint af augum upp í Gvendarskál.  Mæddist þá margur nokkuð og sviti rann í fossum jafnt utan klæða sem innan.  Hafði lítt kvarnast úr hópi þegar skál var náð.  Þótti helgur andi hvíla yfir þessum menjum og nutu göngumenn hans um stund, skimuðu vítt og breitt eftir kennileitum en skunduðu svo undan og þoldu margir villur um skóga og mýrar uns heim var komið í svartamyrkri.  Var broddstafur Gunnlaugs sköllóttur eftir för þessa og munu er fram líða stundir finnast fornmenjar um för þessa er ræst verður út flóum að baki Hólastaðar. 

Goðsöguleg tákn, pöddur og vesturferðir

Þriðjudagurinn var dagur Kristjáns Árnasonar og urðu fyrirlestrar hans ekki færri en þrennir meður lýsingum töluverðum og tæknilegri framvindu í höndum tveggja kvenna.  Efni fyrirlestranna var geysivíðfeðmt:  Grísk og rómversk goðafræði og heimsmynd þessum fræðum vensluð, tengsl grískra goðsagna og norrænna í ljósi hliðstæðna, persóna, atvika og einkenna.  Reyndi ákaflega á fyrirlesara að draga saman í einn stað þessa viðamiklu fræðaflóru og ekki síður mæddi mjög á áheyrendum að melta og meðtaka fróðleikinn um myþos og logos, eld, vatn, loft og jörð, flokka guða og fjöld heimspekinga, efni og form, nomos og fysis, goðsöguleg tákn, dauða og örlög, svo eitthvað sé nefnt.

Í miðju þessu goðsagnalega kafi gafst námskeiðendum færi á að sækja heim gagnmerkt safn á Hólastað, vatnalífssýningu, sem Bjarni Jónsson líffræðingur hefur saman setta af list.  Þarna hafa verið sett upp ker og í sérhverju þeirra sannanlega geymdur partur úr flestum merkilegum vötnum, síkjum og skvompum á Íslandi, sem geyma merkilegt líf: Síli og silunga, svif og pöddur, brunnklukkur og botngróður.  Var þetta skemmtileg andhverfa hins dulræna heims goðsagnanna.

Kvöldnámskeiðið var að þessu sinni ferð til Hofsóss og var hún mörgu eftirminnilegri.  Þarna var skoðað bjálkahúsið forna, pakkhúsið sem hýsir Drangeyjarsafn og minjar um fuglatöku um aldir.  Þá var löngum stundum varið við að skoða eitthvert merkilegasta safn og sýningu á landi hér, Vesturfarasýninguna í gamla Kaupfélagshúsinu í fjörunni við Hofsós, sem er þvílík fróðleiksnáma um Ísland og Íslendinga heima og heiman á þjóðflutningatímum aldamótanna að orð fá engan veginn lýst.  Augun ein mega nema þessa snilld.  Að þessum söfnum báðum hefur staðið með óbilandi kjarki, krafti og útsjónarsemi og ekki síst aðdáunarverðri fagmennsku Valgeir Þorvaldsson á Vatni og leiðbeindi hann gestum um safnið og fræddi þá á alla lund.  Um síðir máttu menn slíta sig frá þessu glæsilega safni og þiggja kaffi, súkkulaði, pönnukökur og kleinur á kaffihúsinu Sólvík, í því húsi sem áður var hótel og enn fyrr verslun Vilhelms Erlendssonar, afabróður þess sem þetta ritar. 

Grettir, Jón og Sölvi 

Þriðji dagur námskeiðs var helgaður goðsögum og Grettis sögu Ásmundarsonar og fyrirlestrar voru fjölmargir og fluttir víða, heima á Hólastað, í langferðabifreið ættaðri frá Reynisstað á leið frá Hólum um Sauðárkrók að Reykjum á Reykjaströnd, á hafskipi Jóns Eiríkssonar Drangeyjarjarls og vítt og breitt um Drangey sjálfa.  Sölvi Sveinsson fjallaði meðal annars um sköpunargoðsagnir, uppruna- og skýringargoðsagnir, hamskiptagoðsagnir og hetjugoðsagnir, goðsögur og þjóðsögur og goðsagnalegt efni sem tengist Skagafirði.  Þar má endilega nefna flokkun sagna að hætti Sölva í sögur til heimabrúks, sögur til umhverfisskýringa, sögur um atvinnuhætti, sögur um dularfulla stórviðburði og flökkusögur af ýmsu goðsagnalegu tagi.

Svo brá við að þessi dagur var einn daga bjartur og fagur, sá ekki ský á himni og sá vel til allra átta.  Farið var fram í Drangey í tveimur hópum og gengu allir námskeiðendur á eyna, um einstigi og brattar skriður.  Héldu allir viti sínu og limum.  Las jarlinn gestum ekki síður fyrir um Drangey sjálfa og sögu hennar en Króksarinn sem varð skólameistari syðra.  Átti hann jafnan svör á reiðum höndum svo að var dáðst.  Minnast menn þess er Helgi Guðmundsson spurði: „Heyrðu Jón.  Hverning stendur á öllum þessum dauðu súluungum hérna í fjörunni?“  Svaraði jarl að bragði: „O, ætli það sé ekki út af læknaverkfallinu.“

Gengið var um eyjuna þvera og endilanga, staðir kannaðir og lesnir kaflar úr Grettlu og að lokum kvittað fyrir heimsóknina í húsi þeirra Drangeyjarmanna, sem gert var af hagleik með hliðsjón af póstkorti af Víðimýrarkirkju.  Fetuðu menn sig því næst niður einstigið, fóru til lands og neyttu kaffis og samlokna og brugðu sér sumir í slökunarbað í Reykjalaug.  Þótti það góð líkamsrækt þótt ekki jafnaðist á við árunudd Jóns Más á fyrirlestrum heima á Hólum. 

Drekinn og bríkin

Á þriðja degi námskeiðs las Ásdís Egilsdóttir fyrir um goðsögur og athugun á Margrétar sögu meyjar, drekadráp og goðsögulega merkingu þess, sköpun og endurnýjun lífs. Studdist hún einkum í samanburði við dæmi úr Eddu og Ragnars sögu loðbrókar og voru fyrirlestrar hennar þar um tveir talsins, framúrskarandi fróðlegir og víðfeðmir. 

Þegar nokkuð var liðið á dag var farið öðru sinni í Hóladómkirkju og þar á staðnum flutti Ásdís þriðja fyrirlestur sinn um tákngildi og goðsagnalegar vísanir í skrautgripum kirkna, einkum þó persónur og vísanir í höfugu skarti og fjölda guðlegra og goðsagnalegra persóna í hinni ómetanlegu Hólabrík.  Þetta var reyndar ógleymanleg stund og það var sem hinar fjölmörgu fagurskornu líkneskjur í bríkinni dýrðlegu lifnuðu við um stund, svo magnaður var lestur Ásdísar á þessum stað. 

Goðsagan í núinu 

Fjórði fyrirlestur dagsins kippti námskeiðendum niður á jörðina í magnaðri fræðslu Úlfhildar Dagsdóttur um goðsögur og nútímann.  Mátti öllum ljóst vera að goðsögur eru fjarri lagi dauð forneskja heldur lifa þær og hrærast í samfélagi nútímans og ekki síst í framúrstefnu og tísku, hvort heldur er í orði eða útliti.  Úlfhildur hélt á þar sem frá var horfið að morgni næsta dags og hins síðasta á námskeiðinu og fjallaði um goðsögur í nútímabókmenntum, meðal annars í verkum Sjóns, Steinunnar Sigurðardóttur og Vigdísar Grímsdóttur svo og í dægurflugum, þar sem lendingin var á lagi og ljóði Gunnars L. Hjálmarssonar og Þórs Eldon, hljómsveitinni Unun og söngnum Hann mun aldrei gleym’enni.

            Sigurður Svavarsson og Védís Skarphéðinsdóttir kynntu námskeiðendum nýútkominn geisladisk með efnisatriðum Íslendingasagna, kjörgrip sem vera ætti til í hverjum skóla og á sérhverju safni, nemendum og kennurum að fróðleik.

            Ógetið er þess að milli fyrirlestra og skoðunar- og námsferða var unnið að verkefnum af margvíslegu tagi og kom niðurstaða þeirra starfa fram milli rétta við kvöldverð og lokahóf námskeiðsins á fimmtudagskvöldi.  Þótti flestum takast vel upp við túlkun námsefnisins og höfðu margir tamið sér siði og goðsagnalegar venjur fyrirlesara. 

Súpan og söngurinn 

Mikið var reynt á raddbönd hvenær sem færi gafst á og við það notuð frábær söngbók Samtakanna, Fornar raddir, sem prófarkarsungin var í Eyjafjarðarbotni að viðstöddum Jóni Árna og Benedikt hálfu öðru ári fyrr.

Á Hólastað var aðbúnaður allur hinn besti, gisting góð í rammgerðum timburhúsum, bæjarleið á fæti að fyrirlestrastað í grunnskólanum og matur ljúffengur og viðurgjörningur annar til fyrirmyndar undir dyggri stjórn Guðrúnar Þóru Gunnarsdóttur hótelstjóra.

Það sannaðist einu sinni enn á þessu sumarnámskeiði á Hólum hvílíkt lán það er að mega hafa námskeið og námsvinnu af þessu tagi fjarri þéttbýlisstöðum, þar sem allir eiga um einhvern veg að fara, fara að heiman til að geta helgað sig starfinu óskiptir.  Allur tími nýtist til starfa, jafnt formlegra sem óformlegra, og engar aðrar skyldur kalla meðan á þessu stendur.  Vinnudagur er langur en afraksturinn að sama skapi drjúgur og er þess hér að lokum að óska að framhald megi sem lengst verða á námskeiðum Samtaka móðurmálskennara með þessu sniði.

Að allrasíðustu sendum við kennarar í Menntaskólanum á Akureyri öllum þátttakendum og öðrum sem komu við sögu sumarnámskeiðsins að Hólum okkar bestu kveðjur og þakkir. 

Akureyri á síðhausti 1996

svp