Oft flögrar sú hugsun að mér hvílík fullkomnun og dýrð hefur verið í veröldinni ef það er rétt að hún hafi farið stöðugt versnandi í þúsundir ára. Ég ætla ekki að fara lengra út í þá sögu hér, en hitt má vera ljóst að nútíminn er ákaflega markaður áhyggjutali, neikvæðum dómum, jafnvel svartsýni. Ef til vill meira nú en áður, ég veit það ekki, var ekki uppi þá. En miðað við þær heimildir sem við eigum í menningararfi íslenskra alda, bókmenntunum, hefur áhyggjan af samtímanum og fyrirsjáanlegri villu vega æ gripið um sig meðal þeirra sem töldu sig eiga að gegna menningarlegu varnarverki. Heimsósómakvæði og varnaðarrit eru til í hrönnum frá flestum öldum. Þannig hanga eilíft saman bókmenntalistin og siðfræðin.

Trúlega er dökk mynd ástandsins og þess sem framundan sést meira áberandi í okkar nútíð en áður fyrr vegna þess að fjölmiðlarnir eru svo stórir, margir og áhrifamiklir. Það er annað að horfa á fall Berlínarmúrsins, hrun sovétkommúnismans eða vopnatilraunir Bandamanna í Flóabardaga hinum nýjasta í beinni útsendingu í sjónvarpi en að frétta af slíkum viðburðum með vorskipum. Andartak hins hraða nútíma á sér enga hliðstæðu í tæknirýrum tíma fyrri alda. Ef til vill fer heimur versnandi nú vegna þess að tíminn líður svo hratt, tímaskynið hefur breyst.

Þegar frá er talinn blessaður efnahagsvandinn í sjónvarpinu og óvinsælar aðgerðir þessara eða hinna stjórnvaldanna í þeim tilgangi að halda skútunni á floti, er trúlegt að eitt helsta áhyggjuefni nokkurs þorra landsmanna sé bundið menningu þjóðarinnar, ekki síst lífsblómi menningarinnar, íslenskri tungu. Fólk hefur sívaxandi áhyggjur af stöðu íslensks máls, margir finna, sjá og heyra að málið á í vök að verjast, máltilfinningu hrakar, málvitund þverr.

Mál breytist ekki nema notendurnir breyti því sjálfir, notkunin breytist. Þróun málsins frá landnámi til síðustu aldamóta var ekki ákveðin á skrifstofum, hún var ekki verk neinna til þess gerðra sérfræðinga. Málið breyttist og þróaðist í meðförum fólksins sjálfs. Það var ekki fyrr en á þessari öld að farið var að reyna að hafa áhrif á þróunina. Skýrast og gleggst er dæmið um flámæli. Þeir sem óttuðust afleiðingar útbreiðslu þess sögðu: Hingað og ekki lengra. Þá var meðal annars gripið til skóla og fjölmiðla og með fulltingi þeirra var útbreiðsla flámælis stöðvuð um hríð. Ekki þó varanlega. Nú er komið upp nýtt flámæli og í þetta sinn verður erfiðara að berjast gegn því en hið fyrra. Vopnin sem boða og viðhafa þetta flámæli eru svo miklu sterkari en verjur þeirra sem streitast á móti. Enginn kennari, enginn skóli, enginn ráðherra, ekkert ráðuneyti getur komið í veg fyrir áhrifin af því þegar þekktustu og vinsælustu dægurlagasöngvarar þjóðarinnar syngja stanslaust í útvörpunum lög sín og ljóð þar sem enginn munur heyrist á hljóðunum i og e og sáralítill á u og ö. Og þetta er aðeins eitt agnarlítið dæmi um stöðu íslensks máls á okkar dögum.

Algengt er að spurt sé hverjum það er að kenna að málvitund Íslendinga hrakar, íslenskt mál verður smátt og smátt slapplegra, ónákvæmara, óskýrara, verra. Að margt fólk talar ekki lengur almennilega íslensku. Hafa heimilin misst tökin á máluppeldi barna? Eru skólarnir orðnir svona lélegir og kennararnir óhæfir? Erum við að gefast upp fyrir utanaðkomandi áhrifum? Höfum við í raun og veru áhuga á og metnað til að varðveita málið eða eigum við ef til vill af hagkvæmnisástæðum að fleygja því og taka upp annað mál sem gefur okkur greiðari leið að útlandi og útlendingum?

Málið er flóknara en svo að við því sé einfalt, einhlítt svar. Þó er staðreynd að heimilishagir hafa breyst á stuttum tíma. Sú tíð er til dæmis liðin að þrjár kynslóðir búi saman á heimili. Amma og afi eru ekki lengur heima til að segja börnum sögu, kenna þeim að lesa og skrifa. Báðir foreldrar vinna úti, samvera foreldra og barna er minni en var. Í stað þess eru barnaheimili af ýmsu tagi, en jafnvel þótt starfsfólk þar sé allt af vilja gert kemst það aldrei yfir að veita börnum jafngóða þjónustu, hverju og einu, og þau gátu áður fengið þegar þau voru alin upp heima. Barn lærir af barni en ekki fullorðnum.

Skólarnir hafa líka breyst. Nemendur eru fleiri saman í bekkjum. Margar nýjar kennslugreinar hafa bæst í skólanámið á kostnað þess gamla, að lesa, skrifa, reikna. Íslenskukennsla hefur minnkað. Ekki aðeins í grunnskóla heldur hefur hún líka dregist saman í framhaldsskólum og á þar í vök að verjast fyrir tískuvísindum sem talin eru meira virði en móðurmálið.

Nú er ekki lengur eitt, vandað, virðulegt, hátíðlegt Útvarp Reykjavík, þar sem starfsmenn voru valdir eftir því hvort þeir gátu talað gott, skýrt og vandað mál. Nú eru hins vegar margar útvarpsstöðvar og þær keppast ekki um að vera bestar frá sjónarhóli vandaðrar íslensku. Nei. Þær keppa um hraða, um auglýsingar, keppa jafnvel í þeirri málleysislágkúru að hafa sem mest af dagskránni óundirbúið. Allt á að ráðast af hendingu augnabliksins. Gott íslenskt mál er aukaatriði.

Meginhluti efnis sem útvörp senda út (ef frá er talin Rás 1) er dægurtónlist á enskri tungu. Svo lágt lúta þeir sem ráða yfir útvarpsrétti að þeir hafa gefið útvarpsstöð í Reykjavík opinbert leyfi til að útvarpa amerískri dagskrá á ensku máli!

Sjónvörpin senda aðallega út ameríska og enska dagskrá - allt ætlaði um koll að keyra þegar þess var krafist að íslenskar skýringar fylgdu beinum útsendingum af byssuleikjum í Flóabardaga. Myndbönd eru jafnframt með ensku tali og nær allar kvikmyndir í íslenskum bíóum eru amerískar.

Fyrirmyndir útvarpsþulanna eru enskir og amerískir plötusnúðar, fyrirmyndir fréttamannanna eru einnig enskar og amerískar og flestir þeirra sem á annað borð hafa eitthvað lært í fréttamennsku hafa gert það í Bandaríkjunum. Fréttaskeyti frá útlöndum eru á enskri tungu.

Er nokkur furða þótt vart verði enskra áhrifa á íslenska tungu þegar þessir miklu uppalendur hirða ekkert um ábyrgð sína. Útvarp og sjónvarp eru komin í stað afa og ömmu, pabba og mömmu og kennarans. Því miður.

Því verður ekki á móti mælt að íslensk tunga á nú í vök að verjast. Ef Íslendingar telja einhvers virði að halda í þá hefð að tala íslenskt mál, halda þannig þjóðareinkennum sínum og treysta beint samband við arf menningar sinnar aftan úr öldum er ekki nema eitt að gera. Þjóðin verður að sameinast um mál sitt. Hún verður að sameinast um að vernda það, sameinast um að fara vel með það, sameinast um að halda íslensku máli og öðrum tungum veraldar greinilega aðskildum.

Um þetta er þjóðin ekki fær nema um það ríki sátt og til séu virkjaðir allir sem mega. Það þarf að stórauka hlut íslensks máls á öllum skólastigum, allt frá dagvistum barna til háskóla. Nauðsynlegt er að allir uppalendur temji sér gott mál, hvað sem þeir eru að kenna, á hvaða skólastigi sem þeir eru. Bráð nauðsyn er að viðurkenna mikilvægi fjölmiðla í hópi uppeldisstofnana. Setja verður útvörpum og sjónvörpum strangar kröfur um að vera góðar fyrirmyndir í máli. Enginn á að fá að starfa þar nema vel sé máli farinn. Sama verður að gilda um blöð og tímarit. Allt þarf þar að vanda, ekki síður en annars staðar. Trúlega er orðið tímabært að talsa (nýyrði=talsetja) kvikmyndir og myndbönd. Flestallar nágrannaþjóðir okkar, sem þó eru ekki taldar sérstakar málvöndunarþjóðir, talsa allt erlent efni á kvikmyndum og böndum.

Allt þetta þarf að gera og þörfin er brýn ef...

Já, ef það er okkur einhvers virði að eiga íslenskt mál.

Sverrir Páll