Þeir sem eiga leið um Suður-Frakkland hafa margt að sjá og úr mörgu að velja. Enginn ætti þó að fara þar um án þess að líta ögn á borgina Avignon, sem stundum hefur verið kölluð Hin Rómaborg, Altera Roma, vegna þess að í þessari litlu borg stóð páfadómur um hríð á 14. öld, á meðan páfa var ekki vært í Vatikaninu sínu í útjaðri Rómar.

Byggingasaga er mikil vísindagrein og margt er þar skringilegt að finna. Rómverjar höfðu til dæmis þann stíl að ef einhver keisari eða mikils háttar maður vildi byggja sér nýtt glæsihýsi, braut hann niður eldra hús eða höll sem fyrir var og byggði á rústunum. Samkvæmt sömu aðferðafræði voru menn til dæmis komnir áleiðis með að rífa hið mikla Colosseum í Róm og búnir að slengja öllum marmaranum, sem áður þakti hringleikahúsið mikla, utan á Péturskirkjuna, þegar þeir hættu þessum ósið. Þess vegna stendur enn það sem eftir er af Colosseum. En borgarleifar Rómar eru eins og lög í tertu.

Aix en Provence var hluti af ríki Rómverja allt frá 2. öld fyrir Krist og höfuðborg skattlands þeirra í Frakklandi. Það mun hafa verið konsúllinn Sextius sem stofnaði þar baðhús mikið árið 123 fyrir Krist, enda var Aix eins konar Hveragerði, þar rann bæði heitt og kalt vatn úr jörðu. Í baðhúsum Rómverja var svo sem margt annað gert en að vaska af sér óhreinindin, en það er önnur saga. Aix var rómversk borg og rík. Þar var viðhafður rómverskur byggingasiður, sífellt rifið niður fornt til að koma fyrir nýju og menjar um glæsibyggð Rómverja því nánast engar til. Þetta var gert alls staðar þar sem ríkidæmi var mikið. Grátlegt að vegna ríkidæmis skuli sagan vera horfin sjónum. Það er svolítið þversagnakennt, að minnsta kosti í augum þeirra nútímamanna, sem telja fortíðina einhvers virði, að vegna fátæktar borga eins og Arles og Nimes, skammt vestan við Aix, standa enn á okkar dögum fornar rústir rómverskar, til dæmis hringleikahús,leikhús og kirkjur.

Borgin Avignon var á hinn bóginn framúrskarandi rík, ekki síst á dögum páfadóms og eignarhalds kirkjunnar og því standa þar enn miklar menjar, til dæmis bórgarmúrar frá miðöldum, hluti brúarinnar frægu svo og Páfahöll. Hin miklu eyðingaröfl, náttúran sjálf og sú merkilega íþrótt mannanna að ræna, brjóta, skemma, hafa þó skilið eftir sig stór spor.

Það er skemmtilegt að ganga um bakka Rhônar vestan og norðan borgarmúranna, horfa frá Rómaríki, sem áður var, yfir á hinn bakkann, þar sem á þeim tíma var Frakkland. Þarna er einnig ágæt sýn upp yfir Páfahöll og Dómkirkjuna, sem standa á rótum klettanna nyrst í borginni, og þar sér maður líka gömlu brúna, Pont d’Avignon. Á góðvðrisdegi vaka silungar með sporðaköstum í skólplitri ánni við landið og í kringum brúarstólpana.

Brúin liggur núna aðeins út í miðja ána. Raunar standa eftir einungis 4 steinbogar af alls 22 sem þarna voru í fyrndinni, en brúin náði þá alla leið frá Dómkirkjuklöppunum norður yfir ána, yfir eyjuna, sem þarna er, alla leið að Villeneuf-turni handan árkvíslarinnar fjær. Brúin tengdi þannig saman Frakkland og Rómversk-germanska keisaradæmið, en heilagur Bénzéret, sem var fjárhirðir, mun hafa fengið þá köllun að gera þessa brú, að því er sagan segir, og við hann er hún kennd. Hún var fyrst gerð úr timbri á 12. öld en var endurgerð úr steini í lok 13. aldar. Sífellt gerði Rhône atlögu að henni, ruddi henni í flóðum, og sífellt var verið að bæta það sem brotnaði þar til menn gáfust upp á þessu á 17. öld. Í þeim stúf sem enn stendur eru tvær litlar kapellur, sú efri og sú neðri, reistar þeim til heilla sem áttu leið um ána.

Söngurinn Sur le pont d’Avignon fjallar um dansleiki sem haldnir voru á brúnni þar sem hún lá yfir eyjuna:

Sur le Pont d’Avignon
l’on y danse, l’on y danse
Sur le Pont d’Avignon
l’on y danse tous en rond.

Þetta er viðlagið í löngu danskvæði. Á Avignonbrúnni dansa allir í hring, sumir gera svona og aðrir gera öðruvísi, og svo þegar allt er búið fara allir heim til sín!

Eftir borgarveggjum og göngustígum er hægt að komast upp á Dómkirkjuklappirnar, en þar er raunar hinn notalegasti útivistarstaður, glæsilegur blóma- og trjágarður með tjörnum og öndum og svönum. Þarna eru lítil veitingahús. Bekkir eru um allan garð og af klöppunum er góð sýn yfir borgina og sveitirnar í kring, meðal annars má í fjarska sjá Châteauneuf-du-pape, sem er ekki bara tegund af rauðvíni í Ríkinu heldur vínræktarhérað, sem dregur nafn sitt af því að einhver páfinn byggði sér þar sumarbústað. Og hún var enginn kofi, Nýja höllin páfans.

Niður úr garði þessum liggja leiðir að torginu mikla við Páfahöll og Dómkirkjuna, sem stendur við hlið hallarinnar. Kirkjan er meðalstór á dómkirkjuvísu, ekki neitt sérstaklega fögur, en vel þess virði að una þar um stund í ró og næði.

Innocent 6. tók að vinna að friði í páfadæminu en hélt áfram verki Klemensar að fullgera Páfahöll og Urban 5. lét enfremur vinna að byggingum og skreytingum.

Loks þegar líða tók á 14. öldina tókst Gregoriusi 11 að koma á einingu páfadæmis og stóllinn flutti opinberlega til Rómar á ný 1376, en tveir næstu páfar, Klemens 7. og Benedikt 13. höfðust þó enn við í Avignon vegna sundrungarinnar miklu, klofningsins í vestur- og austurkirkju, eða allt fram til 1403. Það var því í nærfellt eina öld (1309-1403) sem páfi hafði aðsetur í Avignon, þótt opinberlega hafi páfadómur ekki staðið þar nema 65 ár (1309-1376).

Það er einnig merkilegt hvað tíðarandi breytist og virðing fyrir andlegum verðmætum getur rokið út í veður og vind. Þannig voru þessar gríðarmiklu byggingar, sem reistar voru og skreyttar og nýttar kristnum sið til framgöngu í heimi hér, rúnar allri list og teknar til veraldlegra nota. Páfahöll var frá byltingarárum og allt fram til 1906 nýtt sem búðir undir styrjaldartól og stríðsmenn franska hersins.

Á síðustu áratugum hefur þar verið unnið töluvert að lagfæringum og endurgerð á Páfahöll, eftir því sem unnt er, en raunar má segja að litið standi eftir nema skrokkur þessa mikla húss, eða miklu húsa. Þó sjást enn stöku dæmi um skreytilistina.

Matsalur páfa í eldri höllinni, sem Benedikt páfi 7. lét byggja, var sæmileg borðstofa. Salurinn er 45 m langur og 10 m breiður (450 fermetrar!) og hátt í 15 metra til lofts, sem er bogalaga og timburklætt. Það var fyrrum tjaldað bláum dúk með rauðum og gylltum stjörnum. Matborð páfa var í sunnanverðum salnum en við stóra arininn á norðurveggnum var býtiborð þar sem kræsingum var haldið heitum við eldinn. Gestir sátu með veggjum. Eldhúsið stóra var inn af norðurendanum, gríðarstórt, en loftið yfir því sameinast hátt uppi í stút eða trekt, sem er raunar 20 metra hár turn, eldhússtrompurinn!

Þetta þótti Klemensi 6. sem sagt heldur rotinpúrulegur móttökusalur og í nýrri höllinni, sem hann byggði, er stóri móttökusalurinn jafnstór stóru kapellunni, sem er á hæðinni yfir honum. Flatarmálið er talsvert, lengdin 52 m og breiddin 15 m (780 fermetrar). Hæð kapellunnar er 20 m en móttökusalurinn að vísu ögn lægri.

Á sumarhátíðurm eru gjarnan myndlistarsýningar í kapellunni og eftirsótt að komast þangað með strigana sína, enda hægt að tylla upp fáeinum skiliríum á rúmlega 130 lengdarmetrum af vegg eða ríflega 2.500 fermetra fleti!

Í öllum þessum stóru sölum er greinilegt að verið hafa mikil ornamenti og kúnst. Steinlist og skreytingar miklar hafa skilið eftir för í veggjum þótt verkin séu farin veg allrar veraldar, auk freskumálverka, sem víðast hafa verið í loftum og á veggjum. Fátt er enn heillegt eða sýnilegt af því nema í kapellu borðsalar gömlu hallarinnar og páfaherberginu við enda hennar. Hvarvetna þar sem skreytingar eru varðveittar er hins vegar sýnt að þar hefur verið málað af hjartans lyst, dugnaði og listilegu innsæi og víst er að höllin hefur verið eitt meiri háttar listaverk meðan hún var og hét. Eitthvað er til af málverkum, myndum og heimildum, sem sýna hvernig þetta var allt saman, og búið til dæmis að endurgera svolítið sýnishorn af freskuskrauti í lofti í stóra móttökusalnum hans Klemensar. En mannsins eyðandi andi og brjótandi hönd hafa fordjarfað þetta svo að aldrei verður vitað að fullu hver glæsileikinn var.

En Avignon er ævintýri þótt hún sé ekki borga mest.