Í þrítugustu og áttundu Skímu, sem mér barst suður að Miðjarðarhafi við Þorrabyrjun, voru meðal annars tvær greinar sem vöktu athygli mína, og tvær aðrar snerta málefnið í aðra röndina. Þær koma raunar allar við sama veika blettinn í skólunum okkar á öllum þeirra stigum, vanmátt nemenda að skrifa læsilegt, skýrt og skipulegt íslenskt mál, segja frá með penna og blaði eða tölvu. Við glímum sífellt við þennan vanda í framhaldsskólunum og reynum að finna leiðir til þess að leysa hann. Við framhaldsskólakennarar kennum grunnskólanum oft um að gera ekki börnin sæmilega sendibréfsfær áður en við tökum við þeim. Og þeir í háskólunum kvarta háum hljóðum undan því að við skulum brautskrá með stúdensprófi fólk sem er óskrifandi, ekki fært um að setja fram hugsun sína skilmerkilega og á almennilegu máli í ritgerð. Slíkt er vissulega óviðunandi, en þar er ekki við skóla og kennara eina að sakast. Ráðuneyti menntamála hefur hannað skólakerfið á þann hátt að nemendur geta öðlast fullgilt stúdentspróf þótt námsárangur þeirra sé innan við 50% settra markmiða, og gildir einu hvort um er að ræða kjarnagreinar, kjörsviðsgreinar eða aukagreinar. Liggur í augum uppi að slíkur árangur er harla lítils virði, en það er ráðuneytið sem ber ábyrgð á því að slíkt ónýtt stúdentspróf, sem ég leyfi mér að kalla svo, er gildur aðgöngumiði að háskólum.

Það sem í Skímu vakti helst hjá mér vangaveltur um ritunarvandann og tvíburabróður hans, lestrarvandann, voru greinargerð Guðlaugar Guðmundsdóttur um fyrirlestur Donalds Graves, um nýja "nálgun" í ritunarkennslu, og grein Þórunnar Blöndal um málfræðilega galla í ritgerðum nemenda. Þessum málum tengjast svo orðaskipti Samtaka móðurmálskennara og menntamálaráðherra um kennsluskyldu, heimavinnu og samræmd próf, og grein Þórdísar Mósesdóttur um samræmt próf í íslensku vorið 1995. Ekki ætla ég að endurtaka hér efni þessara greina, svo skýrar og læsilegar sem þær eru, heldur tæpa á örfáum atriðum sem mér þykja umræðuverð og tel æskilegt að verði tekin til frekari umfjöllunar hér á síðum Skímu, sem er ekki síður samræðugrundvöllur okkar en staður fyrir greinargerðir.

A) Hvar í stundaskrá á að finna tíma til að vinna þetta með nemendum?
B) Hvar á kennarinn að finna tíma til að undirbúa nýjungina, vinna úr verkefnunum, fara yfir þau og leiðbeina nemendum?
C) Hverju á að sleppa til að koma þessu fyrir á dagskránni?
D) Hvernig er hægt að gera þetta í 20-25 manna bekkjum, jafnvel mörgum á sömu önn, þannig að unnt sé að sinna sérhverjum nemanda nægilega vel til þess að nýjungin komi að gagni?

Þær hrannast upp spurningarnar af þessu tagi, ég hirði ekki um að tæma þann sjóð. En hversu oft höfum við ekki staðið frammi fyrir þessum spurningum, troðfull og þanin af hugmyndum sem við höfum fengið á fundum, fyrirlestrum og námskeiðum? Hvernig hefur okkur gengið að nýta þann forða sem við höfum heyjað í slíkri sláttutíð? Svari nú hver fyrir sig.

Þegar við fáum í heimsókn gesti, útlenda eða innlenda, sem hafa gert markverðar tilraunir, haft uppi á hvers kyns nýjungum í kennslu í ólíkustu greinum og haft til þess tíma og tækifæri í sérhönnuðum tilraunabekkjum eða tilraunaskólum, kviknar okkur vonarneisti í brjósti. Við gætum gert þetta allt og meira til - ef við hefðum til þess tíma og tækifæri - en við höfum það því miður ekki í venjulegum skóla. Þess í stað reynum við, sum, að vinsa úr, eitt hér og annað þar, og freista þess þannig að gera eitthvað sem að gagni mætti verða, en það verður aldrei annað en hálfgerður kattarþvottur, aldrei jafngott og lausnin sem okkur var lesinn pistill um. Hluti verður aldrei heild.

Á það er líka að líta hvaða aukaverkanir það getur haft að nota ritunarkennsluna að drjúgum hluta sem málfræði- og stafsetningarkennslu. Skyldi ótti nemanda við að fá allt rautt í hausinn frá kennaranum örva hjá honum ritfælni? Hvort skyldi slíkt koma að meira gagni fyrir nemandann eða hitt, að nota ritunartímana til að skrifa? Skrifa til að skrifa - frá eigin brjósti, og hafa jafnvel gaman af því? Skrifa, til að venja sig á að setja hugsun sína á blað, burtséð frá því hvort hún er málfræðilega rétt? Skyldi vera gagnlegt að nota ritunarkennsluna til að kenna (æfa) ritun, að minnsta kosti þangað til nemandinn getur talist þokkalega skrifandi, og huga þá fyrst að því að nota ritunina til annars. (Hér ætlaði ég að hafa dæmi um aðgerðaröð og nefna að maður úrbeinaði ekki læri áður en lambið væri skotið, en þetta er svo ljótt dæmi að ég sleppi því.)

Flest erum við sammála um að lestur tengist ritun, lestur góðra bókmennta auki orðaforða og efli málkennd. Skyldi vera grundvallaratriði að velta nemendum upp úr táknmáli, stíl, vísunum, persónugervingum og æviatriðum höfunda? Eða ætti tilgangur kennslunnar að vera kynna nemendum bókmenntir? Venja þá við að lesa sögur, ljóð, bækur í hluta eða heild? Lesa til að lesa - jafnvel sér til skemmtunar og yndisauka? Gera bókmenntir að mannavinum með því að skoða þær og fjalla um þær efnislega fremur en aðferðafræðilega?

Lítum aðeins í kringum okkur. Við, sem komin erum á vissan aldur, að ekki sé minnst á þau okkar sem muna sinn fífil fegri, erum alin upp í allt öðru og öðruvísi samfélagi en börnin og unglingarnir í skólunum okkar. Öll námskeiðin, tónlistarskólarnir, myndlistarskólarnir, íþróttaæfingarnar, keppnisferðalögin, sjónvörpin, vídeóin, tölvurnar og tölvuleikirnir, sem við áttum ekki kost á að sinna á sokkabandsárum okkar, eru hluti af þessari breyttu mynd. Þar að auki er stór hluti nemenda í framhaldsskólum og háskólum meira og minna upptekinn úti á vinnumarkaðinum. Nemendur þurfa töluverðan tíma til að sinna öllu þessu og eiga líka að vera í skóla og gefa sér tóm til að lesa og skrifa.

Samfélagið hefur breyst. Við trúum sum hver ekki, vitum ekki eða skiljum ekki hvað hefur breyst í því, jafnvel viljum ekki trúa, vita, skilja. Við, sem lásum svo logandi mikið og vorum sískrifandi þess á milli því þetta var svo gaman, og námið var aðalviðfang okkar meðan það var. Það er hins vegar staðreynd að:

a) óskaplega fáir unglingar skrifa sendibréf,
b) óskaplega fáir unglingar skrifa dagbók.
c)     óskaplega fáir unglingar skrifa annað en það sem þeir neyðast til að gera í skólanum, minnisatriði, glósur af töflu, skólaverkefni og próf.

Við getum litið á hinn handlegginn, og þá kemur í ljós að:

a) óskaplega fáir unglingar lesa bækur,
b) óskaplega fáir unglingar lesa blöð,
c) óskaplega fáir unglingar lesa tímarit,
d)     óskaplega fáir unglingar lesa aðrar bækur eða prentað efni en það sem skólinn lætur þá, skipar þeim, neyðir þá til að lesa.

Vissulega er þessi mynd dökk, en hún er skelfilega sönn, hvort sem við trúum eða trúum ekki. Og hvaða tilgangi þjónar að tala um stíl, táknmál, vísun og persónugervingu við nemendur sem hafa aldrei lesið neitt? Eða um fornafnatilvísun, druslur og kommusplæsingu við nemendur sem aldrei skrifa? Svari nú hver fyrir sig.

Svar menntamálaráðherra við fyrirspurn Samtaka móðurmálskennara um kennsluskyldu og fleira er athyglisvert. Hann svarar eins og ráðerra er orðinn siður, með vitnunum í lög, reglugerðir og alkunnar staðreyndir, án þess í raun og veru að taka efnislega afstöðu: Svona er ástandið og það er ykkar mál! Það er grátlegt að lykilþátturinn í menntamálum þjóðarinnar, kennararnir, skuli engan stuðning eiga í ráðherra sínum. Að hann skuli ekki telja það á sínu verksviði að tryggja sem besta menntun í skólunum sínum með því að greiða fyrir því að kennurum verði búnar aðstæður til að vinna störf sín. Og að minnast á heimavinnugreiðslur er eins og að nefna snöru í hengds manns húsi. Í fyrsta lagi eru þær þvílíkur tittlingaskítur að það er til skammar að kalla þær greiðslur fyrir vinnu. Í öðru lagi eru þær alls ekki greiðslur fyrir heimavinnu þar sem þær eru notaðar til að umbuna sumum fyrir að vinna ekki heima.

Það hlýtur að vera grundvallaratriði fyrir móðurmálskennsluna að kennarar hafi tíma, aðstöðu og tækifæri til að vinna störf sín og sú vinna ætti að fara fram á vinnustað, í skólunum. Og það er talið eðlilegt í menningarsamfélögum að greitt sé fyrir framlagða vinnu. Hvaða stéttir aðrar en kennarar vinna stóran hluta vinnu sinnar án þess að fá greitt fyrir það? Og hvaða stéttir aðrar en kennarar vinna allt að því - og jafnvel meira en helming vinnu sinnar heima hjá sér? Þetta er ekki viðunandi. Þetta er vandamál sem ætti að vera menntamálaráðherra verðugt viðureignar og vegsauki að eiga þátt í að leysa. Hann er til þess settur að vera ráðherra menntamála.

Ráðamönnum gleymist oft sú staðreynd að kennarar eru sérfræðingar í kennslu. Vissulega væri eðlilegast að sérfræðingarnir kennarar önnuðust próf í sínum greinum en ekki fólk sem er sérfrótt um eitthvað annað og hefur jafnvel aldrei komið nálægt kennslu. Það er til dæmis ekki talið sjálfsagt að múrari meti hvort sjúklingur sé með botnlangabólgu eða læknir dæmi um það hvort veggur sé nógu vandlega pússsaður. Eru þeir þó sannarlega sérfræðingar, hvor á sínu sviði. Kennsla og próf eru hvort tveggja þættir í sama fyrirbærinu, námi, rétt eins og haus og sporður eru á venjulegum fiski.

Það er bæði fyrirkvíðanlegt og menntun þjóðarinnar til ills ef dreifa á samræmdum prófum, af því tagi sem tíðkast, vítt og breitt um skólakerfið allt, jafnvel framhaldsskóla líka. Ef við ætlum að bæta skólana okkar verðum við fyrst og fremst að gera það innan frá. Árangur nemendanna verður ekki bættur með utanaðkomandi prófum. Það verður með því einu móti gert að skólum og kennurum verði gert kleift að sinna þörfum nemenda betur en nú er unnt.

Íslenskukennsla á að vera hornsteinn íslensks skólakerfis. Enginn ætti að komast í gegnum skóla án þess að standast miklar kröfur í móðurmáli, jafnvel miklu meiri kröfur en í öðrum greinum. Námsefni og kennsluaðferðir þyrftu að vera í miklu meiri og örari endurskoðun en verið hefur til þess að kennslan sé í takti við samfélagið á hverjum tíma fremur en að hún sé aðallega eða eingöngu byggð á hefð. Vissulega er hefðin nauðsynleg að vissu marki, en hún má ekki standa sem múr á milli samfélagsins og þess sem við köllum menningu okkar og menningararf.

Á að kenna málfræði? Ef svo, hvaða málfræði á að kenna, hvenær og hvernig til þess að hún komi nemendum að sem mestu gagni í lífinu?

Á að kenna bókmenntir? Ef svo, hvaða bókmenntir á að kenna, hvenær og hvernig til þess að það verði nemendanum uppbyggilegt og bætandi?

Má sleppa einhverju af því sem hingað til hefur talist nauðsynlegt að kenna á þessu skólastiginu eða hinu og gera eitthvað annað gagnlegra?

Skyldi okkur koma að gagni að hafa í höndum skýra, aðgengilega og skiljanlega heildarnámskrá alls móðurmálsnáms í grunn- og framhaldsskólum með skynsamlegri verkaskiptingu milli námsáfanga skólastiga?

Á þennan hátt má spyrja lengi, en til þess að geta gert annað en að spyrja, spá og spekúlera verður fleira að koma til. Við verðum að fá tíma og tækifæri til að gera það sem gera þarf, til dæmis með því að minnkuð verði hjá okkur kennsluskylda og okkur búin sæmandi vinnuaðstaða í skólunum. Og við verðum að fá greidd laun fyrir þá vinnu sem við leggjum á herðar okkar. Við getum ekki bjargað íslensku skólakerfi í stopulum frístundum okkar, heima við eldhúsborðin okkar - jafnvel þótt við séum öll af vilja gjörð.

Aix en Provence 29. mars 1996
Sverrir Páll